Намоз

1-    Намознинг кўриниши;
2-    Намознинг фарзлари, унинг шартлари ва рукнлари;
3-    Намознинг шартлари;
4-    Намознинг рукнлари.
Намознинг кўриниши
Намоз ўқимоқчи бўлган кишининг кийими, бадани ва намоз ўқийдиган ўрни

нажосатлардан пок бўлиши лозим. Шу билан бирга катта ва кичик таҳоратсизликдан, яъни жунублик ва бетаҳоратликдан ҳам пок, авратлари эса ёпиқ ҳолатда бўлмоғи керак. Агар намоз вақти кирса азон айтилади сўнг фарздан олдинги суннат намозлари ўқилиб, кейин фарзга турилади. Қиблага юзланган ҳолда ўқимоқчи бўлган намозга ният қилинади.
Биринчи ракатга «Аллоҳу акбар», деб қўл қулоқ баробарига кўтарилган ҳолда киришилади. Бармоқларнинг оралари эса бир оз очиқ, кафтнинг ичи қиблага қараган бўлади. Сўнгра ўнг қўл билан чап қўлининг бўғинидан ушлаб, иккиси киндик остига туширилади ва қиём ҳолда сажда қилинадиган ўринга қараб туриб, махфий ушбу Сано дуосини ўқилади:

سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ، وَتَعَالَى جَدُّكَ، وَلاَ إِلَهَ غَيْرَكَ

«Субҳанакаллоҳумма ва биҳамдика ва табарокасмука ва таъала жаддука ва ла илаҳа ғойрук».  (Муслим ривояти).
Маъноси: «Аллоҳим, Сенга ҳамд айтиш билан Сени айбу нуқсонлардан поклайман. Сенинг исминг муборакдир. Азаматинг олийдир. Сендан бошқа илоҳ йўқдир».
Кейин:

أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ، بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

«Аъузу биллаҳи минаш шайтонир рожийм, Бисмиллаҳир роҳманир роҳим», деб сўнг ошкор қилиб ўқиладиган намозларнинг аввалги икки ракатида Фотиҳа сураси жаҳрий ўқилади. Имомга иқтидо қилган киши Санони айтгандан сўнг «Аъузу...», «Бисмиллаҳ...»ни ва Фотиҳани ўқимайди. Имом Фотиҳани ўқиб бўлгач, махфий қилиб «Омийн», дейди, иқтидо қилганлар ҳам «Омийн»ни махфий айтишади. Фотиҳадан сўнг камида уч оят миқдорида Қуръони каримдан тиловат қилинади. Жаҳрий ўқиладиган намозларда буни ҳам ошкор қилиб ўқийди. Жаҳрий намозлар қуйидагилар:
1.    Бомдод;
2.    Шомнинг аввалги икки ракати;
3.    Хуфтоннинг аввалги икки ракати;
4.    Жума;
5.    Икки ҳайит намозлари;
6.    Рамазондаги витр ва таровеҳ намозлари.
Сўнг «Аллоҳу акбар», деб рукуъ қилади. Икки кафти билан тиззасининг кўзини ушлаб, боши билан белини бир текис қилади ва хотиржам ҳолда уч марта

سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ

«Субҳана Роббиял Ъазим» («Улуғ Роббимни поклаб ёд этаман»), дейди. Рукуъ ҳолида икки қадамининг устига қараб туради. Сўнг белини кўтариб,

سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ

«Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» («Унга ҳамд айтган кишини Аллоҳ эшитди»), дея тик туради. Тик тургач эса,

رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ

«Роббана ва лакал ҳамд» («Эй Роббимиз, ҳамд фақат Сен учундир»), дейди. Ёлғиз намоз ўқувчи киши иккисини ҳам айтади. Имом эса аввалгиси билан кифояланса, иқтидо қилувчи кейингисининг ўзини айтади. Рукуъдан қайтиб, оз фурсат хотиржам ҳолда тик турилади. Кейин такбир айтиб саждага боради. Ерга аввал тиззалар, кейин кафтлар, сўнг бурун, охири пешона қўйилади. Тирсакларни ерга ва икки биқинига теккизмасдан, имкон борича ҳар бир аъзони, хусусан оёқ бармоқларини қиблага юзлантириб, хотиржам ҳолда

سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى

«Субҳана Роббиял Аъла» («Олий Роббимни поклаб ёд этаман»), деб уч марта айтади. Кейин такбир айтиб, саждадан бош кўтаради ва чап оёқни тўшаб, ўнг оёқнинг кафтини тик қилиб, бармоқларни қиблага юзлантирган ҳолда ўтиради. Икки қўл кафтларининг учи тизза баробарида бўлади. Ундан осилиб тушиб кетмайди ва тиззага етмай ҳам қолмайди. Шу ўтирган ҳолда хотиржамлик билан

رَبِّ اغْفِرْلِى وَارْحَمْنِي

«Роббиғфирлий варҳамний » («Роббим, мени кечиргин ва менга раҳм қилгин»), дейди. Сўнг иккинчи сажда ҳам аввалгисидек қилинади. Кейин бош «Аллоҳу акбар», деб кўтарилади. Ўтирмай, ҳеч нарсага суянмай, иккинчи ракатни ўқиш учун ўриндан турилади.
Иккинчи ракатда яна «Бисмиллаҳ...»ни, сураи Фотиҳа, кейин Қуръондан билганича камида қисқа оятлардан уч оят ёки узун оятлардан бир оят ўқилади. Кейин биринчи ракатдаги каби рукуъ ва саждалар қилинади. Иккинчи саждани қилиб бўлгач, чап оёқ қадамини тўшаб, унинг устига ўтирилади, ўнг оёқ қадамининг бармоқлари қиблага юзланган ҳолда тик қилинади. Назар эса қучоғида бўлади. Ушбу ҳолда ташаҳҳуд дуосини ўқийди. У қуйидагичадир:

التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ، وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

«Аттаҳийяту лиллаҳи вас солавату ват тоййибат, ассаламу ъалайка айюҳан набиййу ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ. Ассаламу ъалайна ва ъала ъибадиллаҳис солиҳийн. Ашҳаду алла илаҳа иллаллоҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан ъабдуҳу ва росулуҳ».
Маъноси: «Саломлар, дуолар ва яхшиликларнинг барчаси Аллоҳ учундир. Эй Набий, сизга салом ва Аллоҳнинг раҳмати-ю баракоти бўлсин. Бизларга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига ҳам салом бўлсин. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, деб гувоҳлик бераман. Ва яна Муҳаммад Аллоҳнинг бандаси ва расули, деб гувоҳлик бераман».
Ташаҳҳудда «ла илаҳа»га келганда ўнг қўлнинг ишора бармоғи кўтарилади, «иллаллоҳ»га келганда бармоқ туширилади.
(Изоҳ: Бу ишорани “ишораи саббоба” дейилади. “Ишораи саббоба”ни қилиш суннат амалларидандир. Алий ибн Султон ал-Қорий ал-Ҳанафий “Шарҳун Ниқоя Фатҳу боби Иноя”да бу хусусда қуйидагиларни келтиради: “Ашҳаду алла илаҳа иллаллоҳ” калимасига келганда ўнг қўлда ишораи саббоба қиладими? Машойихлар бу хусусда ихтилоф қилишган. Сўнг унинг қандай қилиниши фақиҳ Абу Жаъфардан ҳикоя қилинади: “Жимжалоқ ва номсиз бармоқларни йиғади. Ўрта бармоқ билан бошбармоқни ҳалқа қилади ва кўрсаткич бармоқ билан ишора қилади”. “Муня”да ишораи саббоба макруҳ дейилган. Мен имом Ибн Ҳумом зикр қилганидек, бунинг ривоят  ва дироятга хилоф эканлигини айтаман. Ибн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон ташаҳҳудда ўтирсалар, чап қўлларини чап сонларига қўяр, ўнг қўлларини ўнг сонлари устига қўярдилар. (Панжаларини) эллик уч қилиб  тугиб, саббоба (яъни кўрсаткич бармоқ) билан ишора қилар эдилар”. (Муслим ривояти)... Абу Юсуфнинг “Амолий”да жимжалоқ ва номсизни йиғиб, ўрта ва бошбармоқни ҳалқа қилиб ишораи саббоба қилгани зикр этилган. Муҳаммад ўзининг   “Муватто”сида зикр қилади: “У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам ишора қилардилар ва биз ҳам у зотнинг қилганларидек қиламиз”. Бу Абу Ҳанифанинг ҳам гапидир. Бошқа имомлар ҳам бу сўзни айтишган ва бунга умматнинг ижмоси собит бўлган. Баъзи мутааххир машойихларнинг нисбат бермай, иллатини баён қилмай айтган хилофларига асос йўқдир...”. 
Агар намоз бомдод каби икки ракатли бўлса, ташаҳҳуддан кейин саловоту Иброҳимийя ўқилади. У эса қуйидагичадир:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَ عَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَ عَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ

«Аллоҳумма солли ъала Муҳаммадив ва ъала али Муҳаммад, кама соллайта ъала Иброҳийма ва ъала али Иброҳийм, иннака ҳамийдум мажийд. Аллоҳумма барик ъала Муҳаммадив ва ъала али Муҳаммад, кама барокта ъала Иброҳийма ва ъала али Иброҳийм, иннака ҳамийдум мажийд» .
Маъноси: «Аллоҳим, Иброҳимни ва у зотнинг оилаларига салавот юборганинг каби Муҳаммадни ва у зотнинг оилаларига ҳам салавот юбор. Албатта, Сен мақтовли, улуғ Зотсан. Аллоҳим, Иброҳимни ва у зотнинг оилаларини баракотли қилганингдек, Муҳаммадни ва у зотнинг оилаларини ҳам баракотли қил. Албатта, Сен мақтовли, улуғ Зотсан».
Сўнгра асарда келган дуолардан бирини ўқийди:

اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَ مِنْ عَذَابِ القَبْر، وَمِنْ فِتنَةِ المَحْيَا وَالمَماتِ وَمِنْ شَرِّ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ
«Аллоҳумма инний аъузу бика мин ъазоби жаҳаннама ва мин ъазобил қобри ва мин фитнатил маҳйа вал мамоти ва мин шарри фитнатил масиҳид дажжол».
Маъноси: «Аллоҳим, жаҳаннам азобидан, қабр азобидан, тириклик ва ўлим фитнасидан, масиҳи дажжолнинг фитнаси ёмонлигидан Сенинг паноҳингга қочаман». Сўнгра ўнг елкага юзланиб

السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ

«Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳ», деб салом беради. Кейин чап томонга ҳам худди шу каби салом бериш билан намоздан фориғ бўлади.
Аммо намоз шом каби уч ракатли бўлса, ташаҳҳуд дуоси якунланиб, такбир айтган ҳолда учинчи ракатни ўқиш учун туради.
Учинчи ракатда ҳам «Бисмиллаҳ...» айтиб, сўнг Фотиҳанинг ўзини ўқийди. Кейин юқоридагидек рукуъ ва сажда қилади. Сўнгра қаъдаи охирда ўтириб ташаҳҳуд, саловоти Иброҳимийя ва дуоларни ўқийди-да, салом бериб намозни якунлайди.
Агар намоз пешин, аср ва хуфтоннинг фарзлари каби тўрт ракатли бўлса, учинчи ракатнинг иккинчи саждасидан сўнг тўртинчи ракатга туради.
Тўртинчи ракатда ҳам «Бисмиллаҳ...»ни айтиб, кейин Фотиҳа сурасини ўқийди. Сўнг рукуъ ва сажда қилиб, охирги қаъдага ўтиради. Ташаҳҳуд ва саловоти Иброҳимийя ҳамда маъсур дуо ўқилгач, салом бериш билан намозни якунлайди.

Намознинг фарзлари, унинг шартлари ва рукнлари
Юқорида баён қилганимиздек, намоз махсус кўринишда адо қилинадиган сўзлар ва феъллардан иборат экан. Мана шу намоздаги сўзлар ва амалларнинг барчасини қилиш ёки қилмасликдаги ҳукм бир хил эмас. Буларда шундай сўзлар ва феъллар борки, уни бажармай туриб намоз дуруст бўлмайди. Улар намознинг фарзлари, дейилади. Яна шундай амаллар ва сўзлар борки, уларни бажаришнинг ҳукми фарз бўлмаса-да, лекин вожиб ҳисобланади. Булар намознинг вожиблари, дейилади. Яна намозда шундай феъллар ва сўзлар борки, уларсиз намоз дуруст бўлса-да, лекин уларни бажариш суннат ҳисобланади. Чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бу амалларни аксар вақтларда бажариб, фақат баъзида қилмаганлар. Булар намознинг суннатлари, дейилади.
Намозга киришдан олдинги фарзлар шартлар дейилса, намоз ичидаги фарзлар эса рукнлар дейилади.

Намознинг шартлари
Намознинг ташқарисидаги шартлари олтитадир:
1.    Катта ёки кичик таҳоратсизликдан пок бўлиш; Жунуб ёки бетаҳорат кишининг намози дуруст бўлмайди.
2.    Бадан, кийим ва жойнинг нажосатдан пок бўлиши; Бир томони нажосат, бошқа томони пок бўлган гилам ёки кўрпачаларда ўқилган намоз дуруст бўлади.
(Изоҳ: Агар тўннинг астари қўшиб тикилмаган, яъни тўн билан астар ўртаси ажраган бўлса, шу тўннинг бир томонига нажосат теккани билан нажосат тегмаган томонида намоз ўқиш жоиз бўлади. Аммо тўнга астар қўшиб қавилган бўлиб, унинг бир томонига нажосат тегса, энди унинг ҳар икки томонида ҳам намоз ўқиш дуруст бўлмайди. Агар кийимдаги нажосатни ювадиган нарсанинг йўқлиги сабабли имкони бўлмаса, шу кийими билан намозини ўқийди. Ҳатто кийимининг тўртдан уч қисмига нажосат етган бўлса ҳам, яланғоч намоз ўқимайди, бундан-да кўпроқ қисмида нажосат бўлса ҳам, яланғоч ўқигандан кўра, шу кийим билан ўқиган афзал ҳисобланади. Кейинчалик имконият топилиб кийимини тозалагач, ўша намозини қайтариб ўқимайди).
3.    Аврат (уят жойлар)нинг берк бўлиши;
Аврат деб op қилинадиган нарсага айтилади. Бундай номланишига сабаб шу ўринларнинг очилиб қолиши соғлом табиатли кишилар учун ор ҳисобланишидандир. Кўзнинг назарини ҳам бу жойга туширмаслик лозим. Эркак кишининг киндик остидан тиззагача бўлган оралиғи авратдир. Аёлларнинг юзлари, кафтлари ва қадамларидан бошқа барча аъзолари, ҳатто қулоқларининг ёнидан тушиб турадиган сочлари ҳам аврат ҳисобланади. Намоз ўқувчи аёл авратларини қуюқроқ кийим билан беркитиши шартдир. Агар кийим баданнинг ранги яққол билинадиган даражада нафис бўлса, у билан намоз ўқиш жоиз эмас. Намозда авратнинг беркитилиши талаб қилинганидек, намоздан ташқарида ҳам уят ўринларни ёпиб юриш лозимдир. Бугунги кунда кўп одамлар ажнабий кофирларга тақлид қилиб спорт, сузиш номлари билан авратларини очиб юрибдилар. Бу иш инсонларга Аллоҳ таолонинг азобини мустаҳиқ қилиб қўядиган ҳаром амаллардандир. Умумий ҳаммомларда кишилар яланғоч ҳолда бемалол чўмилишади. Бу ҳам тўхтатилиши лозим бўлган ҳаром ишлардандир. Аёл кишининг аёл кишига нисбатан аврати эркак кишининг эркак кишига нисбатан аврати кабидир. Яъни, муслима аёлнинг бошқа бир муслима аёлдан киндиги остидан тиззасининг остигача бўлган оралиқни беркитиши шарт бўлади. Ҳатто шу ўринларни ўзининг онаси ёки қизи ёхуд опа-синглисининг олдида ҳам очиб юриши ҳаромдир. Кўчалардаги ҳамма инсонларнинг кўз ўнгида очиқ юришини ҳали бир чеккага қўйиб туринг!!! Лекин кўр-кўрона тақлид умматни бугунгидек пасткашликка олиб келди.
Бадандаги авратларга қараш ҳаром бўлганидек, аёл кишининг кесилган сочи, эркакнинг хатна қилинган аъзосига қараш ва тикилиш ҳам ҳаромдир.
(Изоҳ: Аврат аъзонинг тўртдан бири узрсиз очилиб қолиши намозни ман этади. Агар аъзо намоз ичида очилиб кетса, дарҳол уни беркитиб, намозини давом эттиради. Сон бир бутун аъзо, тўпиқ ҳам алоҳида аъзо, думба ҳам алоҳида аъзо, закарнинг ўзи ёлғиз аъзо, икки тухумча ҳам бир аъзо, аёл кишининг сочи ҳам алоҳида бир аъзо ҳисобланади).
2.    Қиблага юзланиш;
Қибла деб Каъбаи Муаззама томонга айтилади. Қиблага юзланиб намоз ўқимоқчи бўлса-ю, орқа томонидан душман ёки йиртқич ҳайвоннинг хавфи бўлса, ундан бу шарт соқит бўлади.
(Изоҳ: Шунингдек, касал киши ҳам қодир бўлган томонига юзланиб намозни адо қилади. Қиблани топишдан ожиз қолган киши бир томонни қибла, деб қасд қилади. Қасд қилиш, деганда кишининг теварак-атрофдаги омиллардан фойдаланиб қиблани излашига айтилади. Мисол учун дарахтларнинг баргига, қуёш чиқиб-ботишига қараб чамалайди. Хуллас, ҳар маконнинг ўзига яраша қиблани аниқлаш омиллари бўлади. Шулардан фойдаланиб, имкон қадар қиблани қидиради ва ғолиб бўлган гумони билан қибла шу томонда, деб қасд қилади. Агар қасд қилган томони қибла бўлмаса ҳам, шу томон қибла, деб қасд қилганлиги сабабли намози дуруст бўлиб, уни қайтариб ўқимайди. Аммо бир томонни қибла, деб қасд қилмай намоз ўқиса-ю, ваҳоланки, юзланган томони қибла бўлса ҳам намози дуруст бўлмай уни қайтариб ўқийди. Чунки қибланинг қай томонда эканлигини билмаган киши учун бир томонни қибла деб қасд қилиши шартдир).
2.    Намоз вақтининг кириши;
Вақти кирмай туриб ўқилган намоз фарз ўрнига ўтмайди. Намозни вақти киргандан то чиқиб кетгунга қадар адо қилишлик керак. Агар вақт таҳоратни қилишлик ва фарз намозни эдо этишлик миқдорича қолган бўлса, мана шу тор фурсатда фақат намозга ҳаракат қилиш вожиб бўлади, бошқа амаллар билан машғул бўлишлик ҳаром ҳисобланади. Намозни ўз вақтидан шаръий узрсиз ўтказиб юбориш ҳам ҳаромдир. Шаръий узрларга ухлаб қолиш, эсдан чиқаришлар киради.
3.    Ният қилишлик;
Ниятнинг ўрни қалбдир. Агар ўқилаётган намоз фарз ёки вожиб бўлса, ўша намозни тайин қилиб ният этиш матлубдир. Бугуннинг пешини ёки асри ва ё витр, ийд намозлари деб ният қилади. Аммо нафл намозларда хоҳ улар суннати муаккада бўлсин, хоҳ бошқа бўлсин, уларнинг номини тайин қилиш шарт эмас, балки мутлақ намоз, деб ният қилса кифоядир. Лекин буларда ҳам «Таровеҳ намозини ният қилдим» ёки «Пешиннинг суннатини ният қилдим», деб тайин қилса, маъқулроқ ва эҳтиётлироқ бўлади. Имом ўзининг имоматлигига ният қилиши суннатдир. Лекин аёлларга имом бўлаётганини тайин қилиши лозим. Имом эса намоздаги такбири таҳримани айтиши билан ўзининг аёлларга имомлигини тайин қилган бўлади. Аммо имомга иқтидо қиладиганлар «Мана шу имомга иқтидо қилдим», деб ният қилишлари шартдир. Агар имомга иқтидони ниятида қасд қилмаса, намози дуруст бўлмайди. Кимки юқоридаги олти шартнинг бирини тарк қилса ёки ўрнига қўйиб бажармаса, намози ботил бўлиб, уни қайтадан ўқиш вожиб бўлади.

Намознинг рукнлари
Намознинг рукнлари, яъни ичидаги фарзлари ҳам олтитадир:
1.    Ҳаром қилувчи такбир;
Ҳаром қилувчи такбир, дейилишига сабаб уни айтиб намозга кириши билан кишига намоздан ташқарида қилиб юрган, намозга тааллуқли бўлмаган амаллар ҳаром бўлгани учундир. Такбирни «Аллоҳу акбар» лафзи билан айтиш вожибдир.
2.    Қиём туриш;
Қиём фарз намозларида қироат қилиниши лозим бўлган муддатда туришликдир.
(Изоҳ: Нафл намозларда қиём туриш фарз эмас, балки қиёмга қодир бўла туриб ўтириб ўқиса ҳам, намоз дуруст бўлади. Лекин фарз намозларида қиём туришга қодир бўлса-ю, ўтириб ўқиса, намози намоз ҳисобига ўтмайди. Ҳатто ҳассасига ёки деворга суяниб бўлса ҳам, қироат миқдорича тик туриши лозим. Тик туришга умуман имконияти йўқ кишидангина қиём соқит бўлади).
3.    Қироат қилиш;
Қуръони каримдан камида қисқа оятлардан уч оят ўқиш ёки узун оятлардан бир оят миқдорича қироат қилиш фарздир. Фарз намозларининг аввалги икки ракатида, витр ва нафл намозларнинг ҳар бир ракатида қироат лозимдир.
(Изоҳ: Намоз ўқувчи учун Қуръони каримдан ҳеч бўлмаганда уч оят қисқа ёки бир узун оят миқдорида тажвидга мувофиқ ўзлаштириб ёдлаши фарздир).
Имомга иқтидо қилувчи қироат қилмайди, балки жаҳрий намозларда қулоқ солиб, махфийларида жим туради. Чунки имом тайин қилишдан мақсад жамоатнинг намозини адо қилиб бериши учундир. Имомга эргашувчининг имом орқасидан хоҳ Фотиҳани, хоҳ бошқа сурани бўлсин, қироат қилиши макруҳи таҳримийдир.
4.    Рукуъ қилиш;
Рукуъ бошни эгишликдир. Рукуънинг комил бўлиши икки қўлнинг тирсакларини букмай тиззани ушлаб, бош билан белни бир текисда эгишликда ҳосил бўлади. Бу ҳолат қиём туришга қодир кишилар учундир. Аммо ўтириб ўқувчиларнинг рукуълари бошларини тиззаларига теккунга қадар эгиш билан бўлади.
5.    Сажда қилиш;
Ҳар бир ракатда икки бор сажда қилиш фарз ҳисобланади. Саккиз аъзонинг ерга тегиб туриши сажда, дейилади. Булар пешона, бурун, икки кафт, икки тизза, икки оёқ қадамининг учлари. Пешона ва буруннинг биргаликда ерга тегиб туриши вожибдир. Саждага боришда қайси аъзо ерга яқин бўлса, ўша аввал қўйилади.
(Изоҳ: Мисол учун аввал икки тизза, кейин икки қўл, сўнгра бурун ва пешона ерга қўйилади. Саждадан туришда эса бунинг акси бўлиб, қайси аъзо ерга узоқроқ бўлса, ўша дастлаб кўтарилади. Яъни, аввал пешона, сўнгра бурун, кейин қўллар ва охири тиззалар. Сажда қилинганда оёқлар ердан узилса, намозга нуқсон етади, яъни бузилади).
Сажда пешона қарор топадиган ўринга қилиш билан дуруст бўлади. Пешона ботиб кетадиган пахта ёки буғдой хирмонида сажда қилишлик дуруст эмас.
6.    Охирги қаъдада ташаҳҳуд миқдорича ўтириш.
Мана шу рукнлардан қайси бири тарк бўлса ёки бузилса, намоз ботил бўлиб, уни қайтадан ўқиш фарз бўлади.
1-    Намознинг вожиблари;
2-    Намознинг суннатлари;
3-    Намознинг одоблари;
4-    Намозни бузувчи амаллар;
5-    Намоздаги макруҳ амаллар;
6-    Намозни бузиш жоиз ва вожиб бўлган ўринлар.
Намознинг вожиблари
1.    Фотиҳа сурасини қироат қилиш;
2.    Фарз намозларининг аввалги икки ракатида, нафл ва витрнинг ҳамма ракатида Фотиҳадан сўнг зам сура ўқиш; Зам сура камида қисқа оятлардан уч оят, узун оятлардан бир оят бўлиши керак.
3. Зам сурани Фотиҳадан кейин ўқиш;
Рукуъда, қовмада (яъни, рукуъдан қайтиб тик туришда), саждаларда ва икки сажда оралиғида хотиржам бўлиш. Бу ўринларда хотиржам бўлиш, деб аъзоларнинг ўз бўғинларида таскин топишига айтилади.
4. Саждада пешона билан буруннинг бирга бўлиши;
5. Тўрт ёки уч ракатли намозларнинг аввалги икки ракатидан сўнг ташаҳҳуд дуосини ўқиш миқдорича ўтириш (яъни аввалги қаъда);
6. Аввалги ва кейинги қаъдада ҳам ташаҳҳудни ўқиш;
7. Аввалги қаъдада ташаҳҳудни ўқиб бўлгач, кечиктирмай учинчи ракатга туриш. Кечикиш, деганда уч тасбеҳни айтиш миқдорича тўхтаб қолишга айтилади.
(Изоҳ: Ёки ташаҳҳуддан сўнг ўқиладиган саловотдан бир маънони ифодалайдиган миқдорда ўқиб, «Аллоҳумма солли ъала Муҳаммад», деб қўйса, туришни кечиктирган бўлади. Чунки бу калимада тўлиқ маъно бор. Лекин «Аллоҳумма солли ъала», деса-ю, учинчи ракатга туриш эсига тушиб ўрнидан турса, у кечиккан ҳисобланмайди. Балки ўрнидан туриб, кейинги ракатни давом эттираверади. Шунда вожибни тарк этмаган бўлади).
8. Намозни икки томонга салом бериш билан тугатиш; Салом елкага тўла юзлангач, берилади.
9. Жаҳрий ўқиладиган намозларни имом жаҳрий ўқимоқлиги ва махфий ўқиш лозим бўлган намозларда қироатни махфий қилмоқлиги;  Шом ва хуфтоннинг аввалги икки ракатида, бомдод ва жумада, икки ҳайит намозида, таровеҳ намозида ва рамазон ойида ўқиладиган витрнинг барча ракатида қироатни имом жаҳрий қилади. Аммо ёлғиз ўзи ўқийдиган кишига мазкур шом, хуфтон, бомдод, таровеҳ, рамазондаги витр намозларида қироатни махфий ёки жаҳрий қилиш ихтиёри бўлади. Лекин жаҳрий ўқиши афзалдир. Пешин ва асрда, шом билан хуфтоннинг аввалги икки ракатидан кейинги ракатларда, рамазондан бошқа пайтлардаги витрнинг барча ракатларида қироатни имом ҳам, ёлғиз ўқувчи ҳам махфий қилади.
Ушбу зикр қилинган вожиблардан бирини эсдан чиқариб тарк этган кишига намоз охирида эсдан чиқарганлик саждасини қилиш вожиб бўлади. Охирги қаъдада ташаҳҳудни ўқиб, сўнг ўнг томонига салом беради. Кейин икки бор сажда қилиб, яна ташаҳҳуд дуосини ва саловоти Иброҳимийяни ўқийди, сўнгра суннатда собит бўлган дуоларни айтиб, икки томонга салом беради. Мана шу билан вожибни тарк қилиш орқали намозга етган нуқсоннинг ўрни тўлдирилади.
(Изоҳ: Намоздаги вожиблардан бирини қасддан тарк қилган киши намозини қайтариб ўқиб олиши маъқулдир).

Намознинг суннатлари
1.    Такбири таҳрима айтилаётганда эркак кишилар қўлларини қулоқларининг юмшоқлари баробарича, аёллар эса елкалари баробарича кўтаришлари;
2.    Иқтидо қилувчининг такбири имомнинг такбири билан орқама-кейин бўлиши;
3.    Эркаклар ўнг қўлларини чап қўлларининг устига қўйиб, икки қўлни ҳам киндик остига қўйишлари, бошбармоқ ва жимжилоқни халқа қилиб, чап кафтнинг бўғинидан ушлашлари, аёллар эса ўнг қўлларини чап қўлларига халқа қилмасдан кўкракларининг устига қўйишлари;
4.    Биринчи ракатда такбири таҳримадан сўнг санони, яъни «Субҳонакаллоҳумма...»ни махфий ўқиш;
5.    Фақат биринчи ракатда Фотиҳадан олдин тааввуз, яъни «Аъузу...»ни ўқиш;
6.    Фотиҳадан олдин ҳар ракатда «Бисмиллаҳ...»ни айтиш. Тааввуз ҳам, «Бисмиллаҳ...» ҳам махфий айтилади;
7.    Фотиҳадан сўнг махфий қилиб омийн, дейиш; «Омийн»ни имом ҳам, имомга эргашувчи ҳам ва ёлғиз ўқувчи киши ҳам махфий айтади.
8.    Бомдод билан пешинда Фотиҳадан сўнг қилинадиган зам суранинг узун муфассал суралардан бўлиши;
Узун муфассал суралар “Ҳужурот”дан “Буруж”гача. Аср билан хуфтонда ўртача муфассал суралардан ўқиш. Ўртача муфассал суралар “Буруж”дан “Баййина”гача. Шомда қисқа муфассал суралардан қироат қилиш. Қисқа муфассал суралар “Баййина”дан “Нос” сурасигача.
(Изоҳ: Қуръони карим суралари узун-қисқалигига қараб тўртга бўлинади:
1.    Ат-Тивол яъни  узун суралар. Бақара, Оли Имрон, Нисо, Моида, Анфол, Тавба, Юнус суралари узун суралар жумласидандир. Улар узун бўлганлиги учун Ат- Тивол, деб номланади.
2.    Ал-Миун яъни юз оятли суралар. Буларга юз оятдан кўп ёки шунга яқин суралар киради. Шунинг учун Ал-Миун, дейилади, яъни юзликлар.
3.    Ал-Масоний, яъни қайта-қайта ўқиладиган суралар. Буларга юз оятга етмаган суралар киради. Намозларда асосан шу суралар кўп ўқилганлиги сабабидан улар такрорланадиган суралар, яъни Ал-Масоний, дейилади.
4.    Ал-Муфассал. Муфассал суралалар Ҳужуротдан Нос сурасигачадир. Бу оралиқ ҳам учга бўлинади:
-    Узун муфассал. Буларга Ҳужуротдан Буружгача бўлган суралар киради.
-    Ўрта муфассал. Буларга Буруждан Баййинагача бўлган суралар киради.
-    Қисқа муфассалга Баййинадан Носгача бўлган суралар киради).
9. Рукуъга кетишда такбир айтиш, ундан қайтишда «Самиаллаҳу лиман ҳамидаҳ», деб, тик турганда «Роббана лакал ҳамд» билан кифояланиш;
10. Имом такбирларни жаҳрий айтиши; Чунки иқтидо қилувчиларнинг имомга эргашишлари учун жаҳрий такбирга ҳожати бор. Лекин иқтидо қилувчилар такбирни жаҳрий айтишмайди, чунки бунга ҳожат йўқ.
(Изоҳ: Агар жамоат катта бўлса, имом жамоатнинг ичидан такбирни етказувчини тайин қилади. У имомнинг такбиридан сўнг такбирни, «Самиаллоҳу лиман ҳамидаҳ», деганидан кейин «Роббана лакал ҳамд»ни жаҳрий айтиб туради. Чунки бунга эҳтиёж бор. Унинг номи мубаллиғ, дейилади).
11. Рукуъга борганда икки кафти билан икки тиззасининг кўзини ушлаб, белини бир текис қилиб, камида уч марта «Субҳана Роббиял ъазим», дейиш;
12. Қиёмдан саждага боришда аввал тиззани, кейин қўлларни, кейин бурунни ва сўнггида пешонани қўйиш, саждадан қиёмга туришда эса бунинг аксини қилиш, яъни аввал пешонани, кейин бурунни, кейин қўлларни ва сўнггида тиззаларни ердан кўтариш;
13. Эркак киши саждада қорнини сонига теккизмаслиги, икки тирсагини ҳам ерга ёпиштириб олмаслиги ва билакларини ердан узоқ тутиши. Аёллар эса бунинг акси ўлароқ, саждада сонларини қоринларига теккизиб, тирсакларини эса ерга ёпиштириб туриши суннат ҳисобланади.
(Изоҳ: Чунки аёллар доимий ўзларини беркитганлари маъқул. Зеро, зийнат беркитилганда қадрли бўлади).
Сажда икки кафтнинг ўртасига қилиниб, камида уч марта «Субҳана Роббиял аъла», дейилади.
14. Эркак кишининг қаъдада чап оёғини тўшаб, унинг устига ўтириб, ўнг оёғини эса тик қилиб, бармоқ учларини қиблага қаратган ҳолда эгиши. Аммо аёллар эса қаъдада чап думба томонига ўтириб, ўнг думба томонидан икки оёқларини чиқариб олишади.
15. Ташаҳҳуддаги «Ашҳаду алла илаҳа» калимаси ўқилган пайтда ўнг қўлнинг бош бармоғи билан ўрта қўлни халқа қилиб, кўрсатгич бармоқни кўтариш, «иллаллоҳ» калимасини ўқиганда эса кўрсатгич бармоқни тушириш;
16. Тўрт ракатли ёки уч ракатли фарз намозларининг учинчи, тўртинчи ракатларида Фотиҳа сурасини қироат қилишлик; Зам сура қилишлик эса шарт эмас.
(Изоҳ: Аммо суннат ва нафл намозларининг учинчи ва тўртинчи ракатларида Фотиҳа сураси билан зам сура қилишлик вожибдир. Нафл намозлари аслида икки ракат бўлади. Агар киши тўрт ракат нафлни ният қилса-ю, икки ракатдан кейин намозни тугатса, унга қайта тўрт ракат намоз ўқиш вожиб бўлмайди. Чунки аслида нафл икки ракатдир. Лекин иккинчи ракатдан туриб, учинчи ва тўртинчи ракатларни ўқимоқчи бўлса, албатта уларда ҳам Фотиҳага қўшиб  бирор сурани қироат қилиши вожибдир).
17. Қаъдаи охирда ташаҳҳуд дуосидан кейин саловоту Иброҳимийяни ўқиш;
18. Охирги қаъдадаги саловоту Иброҳимийядан кейин Қуръон ёки ҳадисда келган дуолардан бирини ўқиш;
19. Намоздан чиқаётганда саломни ўнг ва чап елкага юзланганда беришлик; Мана шуларнинг барчаси суннат ҳисобланиб, улардан бирини ёки кўпроғини тарк этиш билан намоз бузилмаса-да, лекин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари бажарилмаганлиги сабабли намоз гўзал суратда адо қилинмаган бўлади.

Намознинг одоблари
Намознинг қуйидаги одобларига риоя қилиш билан ибодат янада мукаммал бўлади:
1.    Қиёмда сажда ўрнига қараб туриш;
2.    Рукуъда икки қадамнинг устига қараш;
3.    Қаъдада қучоғига тикилиб туриш;
4.    Салом бераётганда елкага қараш;
5.    Саждада буруннинг икки ёнига қараб туриш;
6.    Қодир бўлгунча эснашни ўзидан кетказиш. Агар эснаш ғолиб келса, чап қўл билан оғизни беркитиш лозим;
7.    Намозда имкон қадар қалбнинг ҳузур-ҳаловати ва аъзоларнинг таскин топиши билан хушуъни муҳофаза қилиш. Бу эса дунёга ҳам охиратга ҳам фойдаси бўлмаган, беҳуда нарсалардан узоқ бўлиш орқали вужудга келади.
8. Ибодатда энг гўзал кийимларни кийиб туриш ҳам одобдандир.

Намозни бузувчи амаллар
Бир нечта амаллар борки, булар содир бўлиши билан намоз бузилади:
1.    Намознинг шартларидан бирини тарк қилиш. Мисол учун авратни беркитмаса ёки уч тасбеҳ айтиш миқдорича қибладан бошқа томонга юзланиб турса;
2.    Намознинг рукнларидан бирини тарк қилса. Мисол учун рукуъ ёки сажда қилмаса;
3.    Кетма-кет бир рукнда бир ҳаракатни уч маротаба такрорласа ёки намозга тегишли бўлмаган амални кўпайтириб юборса;
(Изоҳ: Намозда бир қўл билан бажариб бўлмайдиган, икки қўл муҳтож бўладиган амалларга амалу кассир, яъни кўп амал, дейилади. Мисол учун салла ўрашлик, белбоғни боғлашлик, тўнни кийиш ёки ечиш ва ҳоказо. Мана шу каби кўп амални қилиш билан ҳам намоз бузилади. Аммо бир қўл билан бажарса бўладиган амални икки қўлда қилса ҳам, модомики, ўша амални бир рукнда уч бора қилмаса, кўп амал қилган ҳисобланмайди. Аслида намозга тайёргарлик қилинаётган вақтда унга халақит берадиган нарсаларнинг олдини олиб қўйиш керак. Инсончилик юзасидан эсдан чиқиб қолган бўлса, бошқаларнинг намозига халақит қилмаслик учун бунақа ишларни бажариш билан намоз бузилмайди. Бирор киши намозда турганида илон ёки чаённи ўлдириши ҳамда олдиндаги бўш жойни тўлдириши ҳам намозни бузмайди).
4.    Тўхтамасдан уч қадам юрса. Лекин олди саф очиқ бўлса, бир рукнда бир ёки икки қадам билан олдинни тўлдириш жоиз;
5.    Намозга тегишли бўлмаган сўзни хоҳ у тушунарли бўлсин, хоҳ тушунарсиз бўлсин, бир ёки икки ҳарф миқдорида талаффуз қилса;
6.    Рукуъ ва саждаси бор намозларда қаҳқаҳа билан кулса. Қаҳқаҳа, деб ёнидаги одам эшитадиган даражадаги кулгига айтилади. Намоздаги бу кулги билан намозга қўшилиб, таҳорат ҳам бузилади;
7.    Узрсиз йўталса;
8.    Қуръонни бузиб ўқиса;
Агар Қуръоннинг маъноси қўпол бузилса, у намозни қайтариб ўқиш вожиб бўлади. Қўпол бузиш, дегани жаннат ўрнига дўзахни, мўъмин ўрнига мушрикни, ҳидоят ўрнига залолатни ва шу каби аксларни қироат қилиб юборишга айтилади. Мисол учун Зумар сурасининг 73-оятидаги «Парвардигорларидан қўрққан зотлар эса тўп-тўп ҳолда жаннатга ҳайдалдилар» ўрнига «жаҳаннамга ҳайдалдилар» жумласини айтиб қўйиб, шу ракатда ўша хатосини тўғриламасдан намозни адо этса, у намоз бузилган бўлади. Аммо ўша ракатнинг ўзида хатосини тўғриласа, намози дуруст бўлади.
9.    Намозда туриб озми-кўпми сув ичса ёки овқат еса;
10. Сув йўқлиги учун таяммум қилиб намоз ўқиётган киши таҳорат қилиш учун етарли сувга қодир бўлиб қолса;
11. Намоз ўқиётган чоғида маҳсига тортган масҳнинг муддати ўтиб кетса;
12. Бомдод намозини ўқиётганда қуёш чиқиб кетса;
13. Ийд намозини ўқиётганда қуёш заволга оғса. Жума намози ўқилаётганда аср вақти кириб қолса ҳам, шу ўқилаётган намозлар бузилади.
(Изоҳ: Демак, шу ҳолатларда қуёш найза бўйи кўтарилишини кутади ва қазо бўлган бомдодни ўқийди, қуёш заволга оғгач эса, ийд намозини тарк қилиб, пешин намозини ўқийди. Аср вақти кириб қолган бўлса, жума намозини бузиб, ўрнига қазо бўлган пешинни ўқийди).
14. Намоз асносида ўзини билмай қоладиган даражада ҳушидан кетса;
Бу ҳолатда намоз бузилиши билан бирга таҳорат ҳам синади. Ушбу масала юқорида ўтган эди.
15. Битта намозда эркак киши билан аёл киши сафда баробар туриб қолса, аёлнинг намози бузилади;
Агар имом шу аёлга ўзининг имомлигини ният қилса, ўша аёл ўзининг маҳрами бўлса ҳам ёки маҳрами бўлмаса ҳам ушбу имомнинг намози бузилади.
16. Намозга тегишли бўлмаган сўз гапирса;
Қасддан бир кишига салом берса ёки саломга алик олса, беузр инграб, камида икки ҳарфли овоз чиқарса, товуш чиқариб йиғласа ҳам, намоз бузилади. Лекин йиғлаши охират ташвиши билан бўлса, зарари йўқ. Акса уриб алҳамдулиллаҳ, деган кишига жавоб қайтарса, имомдан бошқанинг қироатини тўғриласа, намоздан ташқаридаги кишининг қироатини тўғрилаш учун айтган каломини қабул қилиб, унга эргашса ҳам намози бузилади. Яна гапга гарчи зикр билан бўлса ҳам, жавоб қайтарса намоз ботил бўлади. Мисол учун бир киши мағлуб бўлди, деса-ю, намозда турган киши унга жавобан алҳамдулиллаҳ, деса ёки «Бир мусулмон оламдан ўтибди», деса, унга жавобан «Инна лиллаҳи ва инна илайҳи рожиъун», деса ҳам намоз бузилади.
17. Мусҳафга қараб туриб намозда қироат қилса, нажосат устига сажда қилса, инсонлардан сўраладиган нарсани намоз ичида дуо қилиб сўраса ҳам намоз бузилади.

Намоздаги макруҳ амаллар
Макруҳ амаллар содир бўлиши билан намоз бузилмаса-да, лекин у нуқсонли бўлиб адо этилган бўлади. Шунинг учун намозхон улардан сақлангани маъқул.
1.    Намознинг вожибларидан бирини қасддан тарк қилишлик;
Мисол учун сураи Фотиҳани ўқимаслик ёки махфий ўқиладиган намозларни имомнинг жаҳрий ўқиши, қаъдада ташаҳҳудни ўқимаслик ва ҳоказо.
2.    Намознинг суннатларидан бирини қасддан тарк қилишлик;
Мисол учун сано дуосини ўқимаслик, рукуъ ва саждадаги тасбеҳларни тарк этишлик.
3.    Фарз намозларининг бир ракатида ёки икки ракатида қасддан битта сурани такрор ўқиш;
Аммо нафл намозларида бир сурани такрор қироат қилиш макруҳ эмас.
4.    Мусҳафнинг тартибига тескари қироат қилиш;
Масалан, биринчи ракатда “Нос” сурасини зам қилиб, иккинчи ракатда Фалақ сурасини зам қилиш.
5.    Қисқа муфассал суралардан икки ракатга орада бир сурани ташлаб қироат қилиш; Мисол учун биринчи ракатда “Ихлос” сурасини зам қилиб, иккинчи ракатда “Нос” сурасини ўқишлик. Шу орада “Фалақ” сурасининг қолиб кетиши макруҳдир.
6.    Кийимни беузр тўғрилаш, бармоқларини қарсиллатиш, баданининг баъзи жойларини беҳуда ўйнаш, чунки бу хушуъга халал беради. Қаъдада икки оёғини тик қилиб, товонларининг устига ўтириш;
7.    Бошини у ёқ-бу ёққа қаратиш;
8.    Хоҳ пешоб бўлсин, хоҳ катта таҳорати бўлсин, уни мажбуран ушлаб туриш;
Чунки бу ҳам намозхондаги хушуъни кетказади.
9.    Кўзларни беҳуда юмиб олиш;
Агар камоли хушуъ билан юмса, макруҳ ҳисобланмайди.
10. Жамоат намозларида ортдаги сафда намоз ўқиса-ю, унинг олдида бўш жой бўлса, ана шу бўш жойни тўлдирмаслик ҳам макруҳ;
11. Сажда қиладиган ўринда ёки икки ёнида ё кийимида жонли ҳайвоннинг сурати бўлиши;
(Изоҳ: Орқасида ёки оёғи остида бўлса, макруҳ ҳисобланмайди. Шунингдек, ниҳоятда кичик ёки боши йўқ бўлса ҳам, макруҳ эмас. Қиблага юзланиб турган ёки ўтирган кишининг орқасида намоз ўқишлик дуруст бўлади, аммо қиблага тескари ўгирилиб ўтирган кишининг тўғрисида ҳам намоз ўқиш макруҳдир).
12.  Аланга ёки чўғга қараб ҳам намоз ўқиш макруҳ. Аммо меҳробда чироқ бўлишининг макруҳлиги йўқдир.
13. Намоз ўқувчи олдидан бирор йўловчининг ўтиши эҳтимоли бўла туриб, сутра қўймасдан намоз ўқиш ҳам макруҳдир;
Сутра, деганда одамларнинг намозхон олдидан ўтишини ман қилувчи эллик, олтмиш сантиметрлар чамасидаги, йўғонлиги камида бармоқча келадиган ёғоч тушунилади.
(Изоҳ: У намозхоннинг сажда қиладиган томонига санчиб қўйилади, бўлмаса, қиблага тўғри қилиб ётқизиб қўйилади. Имомнинг олдига қўйилган сутра жамоатга ҳам кифоя қилади).
11. Намоз асносида осмонга тикилиш;
Жаноза намозларида ҳам такбирлар айтилганда осмонга тикилиш макруҳдир.
12. Овқат тайёр бўлиб, иштаҳа тусаб турганда намоз ўқиш;
13. Саждада билакларни ерга теккизиб туриш;
14. Қўл ва оёқ бармоқларини сажда ва бошқа ўринларда қибладан бошқа томонга ўгириш;
(Изоҳ: Дастлабки такбирда кафтларни қиблага қаратмаслик, хушуъни кетказадиган ҳар бир амални бажариш, сажда қиладиган ўринни майда тошлардан намоз ичида туриб бир неча бор тозалашлик, лекин бир марта бўлса, макруҳ эмас, пешонасига ёпишган тупроқни артишлик, салласи ёки телпаги билан пешонасини беркитиб олиш ва ўшанинг устига сажда қилиш, кийимини елкасига ташлаб олишлик, саждага бораётганда шимини қўли билан кўтаришлик, имомнинг алоҳида маконда туришлиги, аммо имомнинг қадами жамоат турган хонада бўлиб, саждаси бошқа хонага ўтса, макруҳ бўлмайди, иш кийими билан намоз ўқишлик, беузр бош кийимсиз намоз ўқишлик, чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бирор марта бош кийимсиз намоз ўқимаганлар, аммо ўзини хор тутган ҳолда (яъни, ҳажда ёки умрада) бош кийимсиз ўқишлиги макруҳ эмасдир. Шу билан бирга масжидларнинг эшигини беузр қулфлаб қўйишлик ҳам макруҳдир, лекин ўғрининг хавфи бўлса зарари йўқ).

Намозни бузиш жоиз ва вожиб бўлган ўринлар
1.    Ҳалокатнинг олдини олиш учун, гарчи фарз намози бўлса-да, бузишлик вожиб бўлади;
Мисол учун бир киши сувга чўкаётганлигини билса ёки бир ҳайвон ҳужум қилса, хоҳ у ўзига, хоҳ бошқа кишига, хоҳ намоз ўқиётган одамга, хоҳ ташқаридагига бўлсин, шу ҳалокатнинг олдини олиш учун намозини бузади.
2.    Бир дирҳам миқдоридаги молини ўғридан ҳимоя қилиш учун, гарчи фарз намозини бўлса ҳам, бузишлик жоиздир;
Бир дирҳам Суриянинг пулида ўттиз беш қурш миқдорича келади.
(2005-йил).
3.    Ота ёки она фарзандини намоз ўқиётганини сезмай туриб чақирса, фарзанд агар нафл намоз ўқиётган бўлса, фақат шу нафл намозни бузишлик жоиздир;
Аммо ота ёки она фарзандни намоз ўқиётганини билиб туриб чақирса, фарзанд намозини бузиши жоиз эмас.

1-    Азон ва иқомат;
2-    Азон ва иқоматнинг ҳукми;
3-    Азоннинг шартлари;
4-    Азон ва иқоматдаги суннатлар;
5-    Муаззинга жавоб бериш;
6-    Жамоат намози;
7-    Жамоатнинг ҳукми ва ҳикмати;
8-    Имомлик ва жамоатнинг шартлари;
9-    Фарз намозларининг жамоатига етишиш;
10-    Имомга иқтидо қилувчининг ҳолатлари;
11-    Имомликка ҳақлироқ киши ким?;
12-    Имомлиги макруҳ бўлган кишилар;
13-    Имомга иқтидо қилувчи қандай туради?.
________________________________________


Азон ва иқомат

Шариатда азон, деб намоз вақтининг кирганлигини эълон қиладиган махсус калималарга айтилади. Улар қуйидагича:

اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، حَيَّ عَلَى الصَّلاَةِ، حَيَّ عَلَى الصَّلاَةِ، حَيَّ عَلَى الْفَلاَحِ، حَيَّ عَلَى الْفَلاَحِ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ

“Аллоҳу Акбар! Аллоҳу Акбар!
Аллоҳу Акбар! Аллоҳу Акбар!
Ашҳаду алла илаҳа иллаллоҳ,
Ашҳаду алла илаҳа иллаллоҳ.
Ашҳаду анна Муҳаммадар Расулуллоҳ,
Ашҳаду анна Муҳаммадар Расулуллоҳ.
Ҳайя алас солаҳ, ҳайя алас солаҳ.
Ҳайя алал фалаҳ, ҳайя алал фалаҳ.
Аллоҳу Акбар! Аллоҳу Акбар!
Ла илаҳа иллаллоҳ!”

Бомдод намози учун айтилган азонга «Ҳайя ъалал фалаҳ, ҳайя ъалал фалаҳ»дан кейин

الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ
«Ассолату хойрум минаннавм, ассолату хойрум минанавм»ни қўшиб айтишлик суннат амаллардан ҳисобланади. Бунинг маъноси «Намоз уйқудан афзал», деганидир. Бомдод уйқу ва ғафлат вақти бўлганлиги учун бу калима фақат шу намоздаги азонга хосланган.
Фарз намозларидан олдин муаззин иқомат айтади. Бу ҳам худди азон каби бўлиб, фақат «Ҳайя ъалал фалаҳ»дан кейин
قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ
«Қод қоматис солаҳ, қод қоматис солаҳ»ни зиёда қилади.

Азон ва иқоматнинг ҳукми
Беш вақт фарз намозлари ва жума намози учун азон ҳамда такбир айтишлик эркакларга таъкидланган суннатдир. Хоҳ улар ўз вақтида адо этилаётган намозлар бўлсин, хоҳ вақти ўтиб кетган қазо намозлари бўлсин, хоҳ жамоат намози бўлсин, хоҳ ёлғиз ўқувчининг намози бўлсин, хоҳ сафарда ва ё муқимда бўлсин, бу фарз намозларининг барида азон билан такбир айтмоқлик суннат амаллардан ҳисобланади. Бир намоз учун маҳаллада айтилган бир азон кифоя қилади.
(Изоҳ: Яна шунингдек бир кунлик қазо намозларини ўқувчи киши учун ҳам бир мажлисда битта азон кифоя қилади, қолганларини такбирнинг ўзи билан ўқиса ҳам жоиздир).

Азоннинг шартлари
1.    Намоз вақтининг кириши; Намознинг маълум вақти кирмасдан айтилган азон қайта айтилади.
2.    Азон араб тилида бўлмоқлиги; Араб тилидан бошқа луғатларда айтилган азон ҳам азон ҳисобига ўтмайди.
3. Азон оқил, балоғатга етган, яхши-ёмонни ажрата оладиган, етти ёшдан юқори шахс томонидан айтилмоқлиги. Фойда-зарарни ажрата олмайдиган гўдакнинг, мастнинг, жиннининг, жунуб кишининг айтган азонларини қайтадан айтиш лозим. Лекин шулар такбирни айтиб қўйишган бўлса, қайтадан айтилмайди.

Азон ва иқоматдаги суннатлар
1.    Азонни эркак киши айтмоқлиги;
Аёл кишининг азон айтмоқлиги макруҳдир, чунки уларнинг қадри беркинишларидадир.
2.    Азонни тик турган ҳолда айтиш;
Муаззиннинг ўтириб азон айтиши макруҳдир. Шу билан бирга такбирни ҳам ўтириб айтмоқлик макруҳ ҳисобланади.
3.    Инсонлардан кўпчиликка эшиттириш мақсадида овозни имкон қадар баланд кўтариш;
4.    Азонни баланд жойга чиқиб айтиш; Чунки бунда овоз узоқроққа боради.
5.    Азон ва иқоматни қиблага юзланиб айтиш;
Азонни ҳар томонга етказиш учун мезанани айланиб айтишнинг ҳам зарари йўқ.
6.    «Ҳайя ъалас солаҳ»ни айтаётган вақтда юзни ўнг томонга буриш, «Ҳайя ъалал фалаҳ»да эса чап томонга ўгириш;
7.    Азон жумлаларининг ораларини ажратиб айтиш, яъни бир жумлани айтиб бир лаҳза сукут қилиш ва кейин иккинчи жумлани айтиш. Азонда шошилмаслик, иқоматда эса бир оз тезроқ айтиш;
8.    Азон айтаётганда таҳоратли бўлиш;
Таҳоратсиз кишининг азони жоиз бўлса- да, бироз кароҳияти бор. Чунки азон ўзи намозга чақиришдир. Намозга чақирувчининг ўзи инсонлардан кўра намозга тайёр бўлиш лозимдир.
9.    Муаззиннинг солиҳ киши бўлишлиги;
Аллоҳнинг ибодатига чақирувчи солиҳликда инсонларнинг аълоси бўлгани маъқул. Фосиқ одамнинг азон айтиши макруҳ.
10.    Азон билан иқоматнинг ўртасида намозхонлар етиб кела олиш миқдорича ўтириш;
Бу тўрт ракат намоз ўқиш миқдоридаги фурсат бўлади. Лекин шом намозида азондан сўнг ўтирмасдан такбир айтиш маъқул, чунки шомнинг вақти тордир.
11.    Муаззин азон айтаётганда гапирмаслиги, ҳатто салом берганга ҳам, акса уриб ҳамд айтган кишига ҳам жавоб қайтармаслиги лозим. Агар муаззин азон айтиш асносида бирор сўз содир этса, азонни қайтариб айтади;
12.    Азон калималарини ноўрин чўзиб, маъноларини бузиб юборишдан муҳофаза қилиш.
(Изоҳ: Масалан, «Аллоҳ» калимасидаги алифни чўзиб «Ааллоҳу акбар», деса, азон маъноси бузилади. Чунки бунда Аллоҳнинг улуғлигига шак қилганга ўхшаб қолади. Ёки «Акбар» калимасидаги «ба»ни чўзиб «Аллоҳу акбаар», деса ҳам, маъно бузилади. Шайтоннинг исмларидан бири Акбаардир. Мана шу такбирни намознинг ичида ҳам шу каби бузиб айтса, намоз ботил бўлиб, қайтариб ўқиш лозим бўлади).
13.    Такбир айтилгач, кечиктирмай намозни бошлаш. Агар такбирдан сўнг намоз кечикиб кетса, у қайтариб айтилади.
(Изоҳ: Имом ҳам, жамоат ҳам такбирдаги «Ҳайя ъалассолаҳ»да ўринларидан туриб, «Қод қоматиссолаҳ»га етганда эса, намозга ният қилишади).
Ушбу суннатлардан бирортасини қасддан тарк қилиш макруҳ. Муаззинга азон айтаётганда бармоқлари билан қулоқларини беркитиб олишлик мустаҳабдир. Чунки бу унинг овозини баландлашига сабаб бўлади. Қазо намозларига азон ва такбир айтилади. Агар қазо намозлари кўп бўлса, аввалгисига азон, қолганларига такбир айтилади.

Муаззинга жавоб бериш
Азон эшитувчиларга ўзларининг ҳар қандай амалларини, ҳатто Қуръон қироатларини ҳам тўхтатиб, азонга жавоб беришлари суннатдир. Азонга жавоб қайтариш сўз ва амал билан бўлади:
1.  Муаззиннинг ҳар бир чақириғини тўла ҳолда қайтариб айтишлик, «Ҳайя ъалас солаҳ» ва «Ҳаййа ъалал фалаҳ»га эса «Ла ҳавла вала қуввата илла биллаҳ» калимасини айтиб жавоб бериш сўз билан азонга ижобат қилиш, дейилади.
2.  Азонни эшитган киши масжидга жамоат билан намознинг аввалги вақтида ўқимоқ учун юриши азонга амал билан ижобат қилиш, дейилади. Агар муаззиннинг азонини эшитган киши масжидга бора олмайдиган бўлса, азоннинг ҳурматини қилиб эшитиши, сўнг ўзининг муҳим ишларини қилиши лозим.
Муаззин ҳам, азон эшитувчи ҳам азондан сўнг Пайғамбаримизга саловот айтиб, кейин ушбу азон дуосини ўқийди:

اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ آتِ سَيِّدَنَا مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ


«Аллоҳумма Рабба ҳазиҳид даъватит томмаҳ вассолатил қоимати оти Саййидана Муҳаммаданил васийлата валфазийла вабъасҳу мақомам маҳмуданиллазий ваъадтаҳу».
Маъноси: «Эй бу комил дуонинг ва қоим бўлган намознинг Робби Аллоҳим. Саййидимиз  Муҳаммадга васила ва фазилатни бер, у зотни ваъда қилганинг мақтовли мақомда тирилтир».
Азон билан иқомат ўртасида қилинган ҳар қандай дуо ижобатдир. Демак, бу фурсатни ғанимат билмоқ керак.
Жамоат намози
Ибн Умар розияллоҳу анҳудан  ривоят қилинишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Жамоат намози ёлғиз намоздан - яъни ёлғиз ўқувчининг намозидан - йигирма етти даража ортиқдир», дедилар. (Бухорий ва Муслим ривояти).

Жамоатнинг ҳукми ва ҳикмати
Намозда имомга қўшилиб камида бир киши ёки ундан кўп хоҳ эркак, хоҳ аёл ва хоҳ оқ-қорани ажрата оладиган бола бўлса жамоат дейилади. Эркак учун намозни жамоат бўлиб ўқиш таъкидланган суннатлардандир. Бу намоз юқоридаги ҳадисда айтилганидек, ёлғиз ўқувчининг намозидан афзал туради. Шубҳа йўқки, барча мусулмонлар масжидларда кунига беш маротаба жам бўлишлари, уларнинг ўзаро ҳамкорлик ва улфатлашишларига сабаб бўлади. Қалблари эса муҳаббат ришталари билан боғланади. Кучли заиф олдидаги бурчини ҳис қилади, соғлом касалнинг ҳолидан хабардор бўлади, бой камбағалга мурувват қилиб, катта кичикни ўз ёнига олади, савдогар деҳқон билан, амир эса мискин билан бир сафда ёнма-ён туради. Муҳими, ҳамма Аллоҳнинг наздида баробарлигини тан олади. Парвардигорнинг ҳузурида фақат тақво билангина мукаррам бўлиш мумкинлигини тушуниб етишади.
Жамоат намози тартиб ва интизомга ўргатувчи, солиҳ йўлбошчининг буйруқ ва қайтариқларига итоат эттирувчи мураббийдир. Нима учун бундай бўлмасин? Ахир улар ўзларининг имомларига иқтидо қиладилар, имомлари такбир айтса улар ҳам такбир айтадилар, рукуъ қилса рукуъ қиладилар, сажда қилса сажда қиладилар. Сўзда ундан олдинга ўтиб кетмайдилар, амалда эса унга қарши чиқмайдилар.
Мусулмонларнинг жамоатини ҳосил қиладиган Аллоҳ таолонинг байтлари бўлмиш масжидлардан кўра улуғроқ макон яна қаерда бор?!
Мусулмонларнинг қалбларини бир-бирига улфат этадиган жамоат намозидан ўзга қулайроқ яна нима бор?!

Имомлик ва жамоатнинг шартлари
(Имом ва унга эргашувчиларнинг жамоат намози ўқишларида ўзига хос шартлари мавжуддир. Ушбу шартлар топилса жамоат намози ҳосил бўлади. Улар қуйидагилардир).
а) Имомнинг шарлари:
1.    Балоғатга етган бўлмоқлиги;
Балоғатга етган кишининг гўдакка иқтидо қилиши дуруст эмас.
2.    Эркак киши бўлмоқлиги;
Аёл киши эркак кишига имом бўлиши дуруст эмас. Аммо аёл аёллар жамоасига имом бўлиб, намоз ўқишлиги макруҳ бўлса- да, дурустдир.
(Изоҳ: Бунда имом бўлган аёл эркаклар каби олдинда ажраб турмайди, балки қолганлар билан сафда баробар бўлиб туради).
3.    Имомнинг қироати намозни бузмайдиган даражада тажвидли бўлиши;
Лекин иқтидо қилувчилар ичида қори бўлса, ўша имомликка ўтиши яхши ҳисобланади.
4.    Имомнинг сийдик томиб туриши, ел чиқиб туриши, доимий қон оқиб туриши каби узрли ҳолатлардан саломат бўлмоқлиги;
Узрли киши тўғрисидаги масалалар таҳорат ҳукмлари ҳақидаги бобда айтиб ўтилди.
5.    Имомнинг ўзи имомга иқтидо қилган бўлмаслиги;
Агар у масбуқ бўлса ҳам. Масбуқ деб имомга бир ёки ундан кўпроқ ракат кечикиб иқтидо қилган, имом салом бергач эса, ўрнидан туриб кечиккан ракатларини ўқиётган кишига айтилади. Демак, имомга иқтидо қилган кишига иқтидо қилиш дуруст бўлмаганидек, масбуққа ҳам иқтидо қилмоқ жоиз эмас, чунки у масбуқ ҳам иқтидо қилувчи ҳукмидадир.
б) Имомга эргашувчининг шартлари:
6.    Имомга иқтидо қилувчи сафда имомдан олдинга ўтиб кетмаслиги;
Бу ҳам иқтидонинг шартларидандир. (Иқтидо қилувчи имомга олдинга ўтиб кетса унинг намози ботил бўлади).
7.    Иқтидо қилувчининг имомга эргашишни ният қилиши;
Аммо имом ўзининг имомлигини ният қилиши суннат ҳисобланади. Агар имом аёлларга имомлик қилса, уларга имомлик қилаётганини ният қилиши вожибдир. Чунки шу ният билан имомга иқтидо қилган аёлларнинг намози дуруст бўлади. Бу масалага биз юқорида ишора қилган эдик.
8.    Имомнинг ҳолати иқтидо қилувчининг ҳолати билан мувофиқ бўлиши;
Фарз намозни ўқувчи нафл ўқиётган кишига, рукуъ, саждага қодир киши имо-ишора билан ўқувчига, бир фарзни ўқиётган киши бошқа фарзни ўқиётганга иқтидо қилмоқлиги дуруст бўлмайди. Шунингдек, қироати тажвидли одамнинг тажвидсиз кишига, олимнинг омига, кийимли кишининг яланғочга иқтидо қилиши жоиз эмас. Лекин таяммум қилган киши таҳоратлиларга, маҳсига ёки ярасига масҳ тортган киши масҳ тортмай оёқларини ювган кишиларга имом бўлиши дурустдир.
9.    Имом билан эргашувчи кишининг намозлари ҳар хил бўлмаслиги;
Масалан, аср намозини ўқиётган имомга пешин намозини ният қилиб иқтидо қилса ёки жума кунининг аср намозини ўқиётган кишига пайшанба кунининг аср намозини ният қилиб иқтидо қилса, иқтидо қилувчининг намози дуруст бўлмайди.
10.    Имом билан иқтидо қилувчи эркакларнинг ораларини тўрт ёки ундан кўпроқ аёллардан ташкил топган саф ажратиб қўймаслиги;
Агар имом билан унга иқтидо қилувчи кишиларнинг ўртасига аёллардан саф туриб қолса, шулар ортидаги эркакларнинг намозлари бузилади.
11.    Имом билан имомга эргашувчининг ўртасида кенглиги кичик қайиқ сиғадиган миқдорда анҳор бўлмаслиги ёки арава ўтадиган кенгликда йўл бўлмаслиги;
Имомнинг нима қилаётганини имомга эргашувчидан тўсиб, уни имом аҳволидан шубҳага соладиган тўсиқнинг бўлмаслиги. Агар шу нарсалар бўлса, эргашувчининг иқтидоси дуруст бўлмайди.
(Изоҳ: Аммо имомга эргашувчи имомни кўриб турса ёки овозини эшитиб турса ҳамда бир масжид ҳовлисида бўлса, орадаги тўсиқларнинг зарари йўқдир).
12.    Имомга эргашувчи имомнинг таҳоратини синган деб билмаслиги ҳам шарт;
Имомнинг таҳоратсизлигини, масалан, қон оққани ёки шунга тегишли бошқа бирор нарсани билган кишининг шу имомга иқтидо қилмоқлиги жоиз эмас.

Фарз намозларининг жамоатига етишиш
Киши жамоатга келса, имом фарз намозини ўқиётган бўлса, унга иқтидо қилади, сўнгра фарздан олдинги ўқилмаган суннатни ўқийди, кейин эса фарздан кейинги суннатни адо этади. Аммо бомдод намозида имом фарзни бошлаган бўлса, суннатни ўқимаган киши вақтни чамалаб кўради. Имом фарз намозини адо қилмай, суннатни ўқиб, имом салом беришидан олдин етиб олишига кўзи етса, жамоатдан узоқроқ жойда суннатни ўқиб олиб, кейин имомга иқтидо қилади. Бироқ суннатни ўқиса-ю, жамоат намозига етиб олишига кўзи етмаса, суннатни тарк қилиб, имомга иқтидо қилади. Чунки жамоат намози афзалроқдир. Агар бомдоднинг суннати ўқилмай қолса, унинг қазоси ўқилмайди. Бомдоднинг фарзидан кейин намоз ўқишлик макруҳдир. Аммо шаръий сабабга кўра, бомдоднинг фарзи билан суннати қазо бўлиб қолса, қуёш найза бўйи кўтарилгач, фарздан олдин суннатини ҳам ўқийди. (Шаръий узр, деб ухлаб қолиш ёки эсдан чиқариб қўйишга айтилади.) Демак, субҳда суннат ўзи ёлғиз қазо бўлса, фарздан сўнг ўқилмайди, аммо фарзга қўшилиб ўқилмай қолган бўлса, қуёш найза бўйи кўтарилгандан сўнг то пешин вақтигача суннатининг ҳам фарзга қўшиб қазоси ўқилади.
Киши агар ўзи ёлғиз бомдод каби икки ёки шом каби уч ракатли намозга киришса-ю, жамоат намозига такбир айтилса, яъни имом намозга киришса, биринчи ракатни ўқиб, иккинчи ракатга сажда қилмаган бўлса, намозини бузиб имомга иқтидо қилади. Аммо иккинчи ракатни ҳам сажда қилиш билан ўқиб қўйган бўлса, энди бу намозни бузмайди, балки ёлғиз ҳолда охирига етказиб қўяди. Агар ёлғиз ўқувчининг намози пешин, аср, хуфтон намозларидек тўрт ракатли бўлса, биринчи ракат саждасини қилмаган бўлса, намозини бузиб, имомга иқтидо қилади, аммо биринчи ракат саждасини қилган бўлса, иккинчи ракатни ҳам адо қилиб, икки томонига салом беради ва жамоатга қўшилади. Агар икки ракатни ҳам тугатиб, учинчи ракатга турган бўлса, тик турган ҳолида икки елкага салом бериб, намозини тўхтатади ва жамоатга эргашади. Агар учинчи ракат саждасини ҳам адо қилган бўлса, энди намозни ўзи ёлғиз ҳолида тугатади, жамоат намозини эса тарк этади. Нафл намозларидан бирига киришган киши эса такбир айтилиб, имом фарзни бошлаган бўлса ҳам, икки ракатни адо этмай туриб намозни бузмайди.
(Изоҳ: агар у тўрт ракатли нафлга ният қилган бўлса-да, икки ракат билан нафлни адо қилади ва имомга эргашади.)
Агар киши жума намозининг суннатини бошлаган бўлса, имом хутба учун минбарга кўтарилса, у намозни бузмайди, балки қироатни енгилроқ қилиб тугатади. Пешин намозининг суннатини бошлаган киши жамоат намозига етиш учун аввалги икки ракатни тугатиб салом беради ва имомга иқтидо қилади. Фарзни ўқиб бўлгач, аввал тўрт ракатли қазо бўлган суннатни, кейин эса икки ракатлигини ўқийди.
(Изоҳ: Фарздан олдинги икки ракат нафл бўлади).

Имомга иқтидо қилувчининг ҳолатлари
Имомга эргашувчининг ҳолати икки хил бўлади:
а) Имом билан биргаликда ҳамма ракатларни тўлиқ ўқиган киши; Бу киши мудрик, дейилади. Унинг намози имомнинг намози тугаши билан тамом бўлади.
б) Имомга иқтидо қилишда кеч қолган киши; Бу масбуқ, дейилади. Масбуқ имомни рукуъ ҳолида топса, такбири таҳримани тик туриб айтади ва рукуъ қилади. Агар имом рукуъдан туриб кетмасдан унга етиб олса, у ўша ракатни топган бўлади, гарчи қиём ва қироатга ета олмаган бўлса ҳам.
Агар имомга у рукуъ қилган ҳолида ета олмаса, тик турган ҳолида такбири таҳримани айтади, сўнг имом қандай ҳолда бўлса ҳам, унга эргашади. Имомнинг кейинги ракатга туришини кутиб ўтирмайди. Лекин масбуқ шу ракатни тополмаган бўлади. Имом намозини тугатиб салом бергач, масбуқ ўрнидан туриб, ета олмаган ракатларини ўқиб олади. Масбуқ ета олмаган биринчи ва иккинчи ракатларида Фотиҳа сурасидан кейин бир сурани зам қилади. Чунки у зам сурали ракатларга ета олмаган эди. Аммо учинчи ва тўртинчи ракатларда эса зам сурани қироат қилмай, Фотиҳанинг ўзи билан кифояланади.
Масбуқ имомга қироати махфий ўқиладиган ракатларда иқтидо қилган бўлса, такбири таҳримани айтгандан сўнг сано дуосини махфий ўқийди. Агар масбуқ имомга жаҳрий ракатда етиб келган бўлса, имом билан қўшилиб ҳеч нарсани ўқимайди, балки рукнлар алмашаётгандаги такбирлар ва сажда рукуъдаги тасбеҳларни махфий ҳолда айтади. Имомнинг саломидан кейин эса ўрнидан туриб «Аъузу...»ни ва «Бисмиллаҳ...»ни ўқийди, кейин ёлғиз ўқувчи каби қироат қилади, лекин бунда «Аъузу...» ва «Бисмиллаҳ...» билан бирга қироатни ҳам махфий қилади.

Имомликка ким ҳақлироқ?
Имомликка намоз ҳукмларининг бузилиши ёки дуруст бўлишини биладиган олим киши ҳақлироқдир. Шу билан бирга бу кишининг солиҳлиги маълум бўлган, ошкора фаҳш, гуноҳлардан сақланган бўлмоқлиги ҳам шартдир. Кейин қироати чиройлироқ киши, сўнгра тақводорроқ, сўнг ёши улуғроқ, кейин эса хулқи гўзалроқ киши имомликка ҳақли ҳисобланади. Бу айтилган тартиб, агар жамоатнинг ичида султон бўлмаса ҳисобга олинади. Агар жамоатда ё султон, ё амир, ё амирнинг ноиби, ё қози ёки ўша ўринда одамлар келишиб жамоат ҳолида ўзларига бир кишини тайин қилиб олишган бўлса, ёхуд имом вазифасидаги киши бўлса, мана шулар намозни бузмай ўқиб бера олсалар, имомликка ўз масжидларида бошқалардан кўра ҳақли бўладилар.

Имомлиги макруҳ бўлган кишилар
Жоҳилнинг имомлиги макруҳдир, чунки у намоз аҳкомларини билмаслиги сабабли уни ботил қилиб қўйиши мумкин. Кўзи ожиз кишининг ҳам имомлиги макруҳдир. Чунки у қиблани топишда қийналади, яна ўзининг кийимларини нажосатдан сақлай олмайди. Аммо жамоатда шу кишидан кўра афзалроқ одам бўлмаса, унинг имомга ўтишлиги макруҳ эмас.
Катта гуноҳлардан сақланмайдиган, кичик гуноҳларни доимий қилиб юрадиган кишининг ҳам имомлиги макруҳдир. Чунки бу кабиларнинг қалбида дин ғами кам бўлади. Шу сабабли имомликдек улуғ масъулиятга уларни муқаддам қилиш маъқул эмас.
Эътиқоди куфр даражасига етиб бормаган бидъатчининг ҳам имомлиги макруҳдир. Бидъатчилар, деб Исломнинг аввалидаги диний қарашларга янгилик қўшувчиларга айтилади. Мисол учун Меърож воқеасини инкор қилувчилар, Алий розияллоҳу анҳуни Абу Бакр ва Умар розияллоҳу анҳудан ортиқ кўрувчилар, қабр азобини инкор этувчилар, Аллоҳ субҳанаҳу ва таолога пайғамбарлар ва авлиёларни васила қилувчиларни кофир деб ўйлагувчилар бидъатчилар, дейилади.
Аммо эътиқоди куфр даражасига етган бидъатчининг орқасида намоз ўқиш жоиз эмас. Исро воқеасини инкор қилган, диннинг заруратларидан бўлган намоз, закот, рўза кабиларни тан олмаган, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам  суннатларидан бирини паст санаган ёки масхара қилган, мисол учун соқол қўйиш ва ё мисвок ишлатишни устидан кулган одам эътиқоди куфр даражасига етган бидъатчи ҳисобланади. Бундай имомнинг орқасида иқтидо қилиб ўқилган намоз қайтариб ўқилади.
Намоздаги қироатни суннатда келган миқдордан узайтириб юборадиган кишининг ҳам имомлиги макруҳдир. Суннатга мувофиқ бўлган қироат миқдорининг баёни юқорида ўтган эди. Қироатнинг ҳаддан зиёд узун бўлиб кетиши жамоатнинг қочиб кетишига сабаб бўлади. Аёллар ўзларидан бирортасини имом қилиб жамоат бўлишлари ҳам макруҳ. Улар масжиддаги жамоатда ҳам иштирок этмаганлари маъқул. Чунки бунда фитна эҳтимоли бор.

Имомга иқтидо қилувчи қандай туради?
Агар имомга эргашувчи балоғатга етган бир киши ёки оқ-қорани ажратувчи битта гўдак бўлса, имомнинг ўнг ёнида тургани маъқул. Аммо иқтидо қилувчи икки киши бўлса, улар имомнинг ортида саф туради. Агар имом билан бирга бир эркак ва бир аёл бўлса, эркак имомнинг ўнг томонида, аёл эса имомнинг орқасида туради. Шу суратда гўдак ҳам кишининг мисолидадир.
Агар жамоатга эркаклар, гўдаклар ва аёллар тўпланган бўлса, имом орқасидан аввал эркаклар, кейин гўдаклар, сўнгра аёллар саф туришади. Агар гўдак ёлғиз бўлса, эркаклар уни ўз ораларига олишади. Имом жамоатнинг ўртасида турмоқлиги лозим. Агар у жамоатнинг ўнг ёки чап томонига туриб олса, суннатга хилоф қилганлиги сабабли гуноҳкор бўлади. Лекин жой тор бўлиб, жамоатнинг ўртасида туриш имкони бўлмаса, у узрли ҳисобланади ва қодир бўлган ўринда имомликка туради.
Жамоатга бормаса бўладиган узрлар:
1.    Қаттиқ ёмғир;
2.    Қаттиқ совуқ;
3.    Кўчанинг азият етказадиган даражада лой бўлиши;
4.    Оғир касал бўлиши ёки хизматкорга муҳтож оғир касалнинг хизматида бўлиши;
5.    Бир золимнинг унинг жонига нисбатан зулм қилишидан ёки фитна содир этишидан хавфсираши;
6.    Кўзининг кўрмаслиги ёки юра олмасдан ўтириб қолганлигига ўхшаш сабаблар билан ожиз бўлиб қолиши;
Шу каби сабабли узрлар билан жамоат намозига бора олмай қолган кишига гуноҳ бўлмайди. Лекин шу узрлар бўла туриб ҳам, имкон топиб жамоат намозига қатнашган кишининг ажри зиёдалашади. Киши юқоридаги сабабли узрлар билан жамоат намозига бора олмаса-ю, қалбидан шу ҳолатига изтироб чекса, агар мана шу узр бўлмаганда жамоат намозига албатта борар эдим, деб ният қилса, унга жамоат билан намоз ўқиганлик савоби умид қилинади.

1-    Масжид одоблари;
2-    Масжидда бажариш макруҳ бўлган амаллар;
3-    Витр намози;
4-    Нафл намози;
5-    Фарз билан бирга ўқиладиган суннатлар;
6-    Таъкидланган суннатлар;
7-    Таъкидланмаган суннатлар;
8-    Намоздан сўнг ўқилиши ворид бўлган зикрлар.
________________________________________
Масжид одоблари
1.    Масжидга ўнг оёқ билан кириб, чап оёқ билан чиқиш;
2.    Кириш-чиқишда суннатда ворид бўлган маъсур дуоларни ўқиш; Масжидга кираётгандаги дуо:

بِسْمِ اللهِ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ

«Бисмиллаҳи, аллоҳумма солли ъала саййидина Муҳаммадив ва ъала олиҳи ва соҳбиҳи ва саллам. Аллоҳуммафтаҳ лий абваба роҳматика».
Маъноси: «Аллоҳнинг исми билан. Аллоҳим, саййидимиз Муҳаммадга ва у зотнинг оила аъзоларига ҳамда саҳобаларига саловот-у саломлар бўлсин. Аллоҳим, менга раҳмат эшикларингни очгин».
Масжиддан чиқаётгандаги дуо:

بِسْمِ اللهِ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ اللَّهُمَّ إِنِّى أَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ

«Бисмиллаҳи, аллоҳумма солли ъала саййидина Муҳаммадин ва ъала олиҳи ва соҳбиҳи ва саллам. Аллоҳумма инний асъалука мин фазлика».
Маъноси: «Аллоҳнинг исми билан. Аллоҳим, саййидимиз Муҳаммадга ва у зотнинг оила аъзоларига ҳамда саҳобаларига саловот-у саломлар бўлсин. Аллоҳим, мен Сендан фазлингни сўрайман».
3.    Масжидга кирганда намоз ўқиш макруҳ бўлмаган вақт бўлса, икки ракат таҳийятул масжид намозини ўтирмасдан олдин ўқиб олиш;
4.    Масжидга таҳоратли кириб, ўзини турли нажосатлардан пок тутиш;
5.    Имом одамларга масжидда ваъз-иршод қилиб, уларга таълим бераётган бўлса, овозини кўтармаслик;
6.    Хутба ўқилаётганда жим туриш. Чунки хутбага қулоқ солиб, диққатини бериб туриш вожибдир;
7.    Намоз ўқиётган кишининг олдидан кесиб ўтмаслик, хусусан, жума кунлари одамларнинг елкаларидан ошиб олдинги сафга ёриб ўтмаслик лозим. Чунки булар ҳаромга яқин макруҳлардандир;
8.    Покликка риоя қилиш;
9.    Масжидга бадбўй ҳид билан кирмаслик;
Мисол учун пиёз, саримсоқ, нос, сигарет каби нарсаларни истеъмол қилиб, сўнг масжидга кирса, ўзидан келаётган сассиқ ҳид билан намозхонларга озор беради. Бу ҳам ҳаромга яқин макруҳлардан ҳисобланади;
10.    Масжидда виқор ва осойишталик билан юрмоқлик;
Ховлиқиш ва шошқалоқликдан сақланиш лозим. Агар жамоатга ёки бирор ракатга кеч қолаётган бўлса ҳам, шошилмаслик даркор. Секин-асталик билан жамоатга келиб қўшилади. (Ета олмаган ракатларини юқорида баён қилганимиздек ўқиб қўяди).
11.    Сафардан қайтган кишининг ҳам дастлаб масжидга тушиши масжид одобларидандир.


Масжидда бажариш макруҳ бўлган амаллар
Улар қуйидагилардир:
1.    Масжиднинг ичидан узрсиз йўл қилиб олиш макруҳ;
2.    Масжидда ухлаш макруҳ, аммо эътикоф ўтирувчи ёки жойи йўқ мусофирнинг масжидда ухлаши макруҳ эмас;
3.    Эътикоф ўтирувчи кишилардан бошқалар учун масжидда овқатланиш макруҳ;
4.    Зикр-тасбеҳларда овозни кўтариб намозхонларга халақит бериш ёки ухлаганларни уйғотиб юбориш макруҳ;
Агар намоз ўқиётган кишига халақит бермаса, ухлаб ётганларни уйғотиб юбормаса, масжидда жаҳрий Қуръон ўқиб, Аллоҳни зикр қилишлик афзалдир. Чунки жаҳрий зикрда зокирнинг қалби уйғоқ туради, уйқуси қочиб, ибодатни сергаклик билан адо этади.
5.    Масжидга дунё ишларидан бўлган гап-сўзларни гаплашиш учун киришлик макруҳ;
6.    Масжидда олди-сотди қилишлик макруҳ;
7.    Таҳоратини ушлаб туролмайдиган, масжидни нажосат қилиб қўйиш эҳтимоли бўлган гўдакларнинг ҳам масжидга кириши макруҳ;
8.    Масжидга тупириш ва бурун қоқиш ҳам макруҳ;
9.    Йўқотган нарсасини масжидда эълон қилиш ҳам макруҳ;
10. Масжидда шеър айтиш ҳам макруҳ;
Аммо ҳаққа даъват қилишлик, ҳикматли сўзлар билан Аллоҳнинг неъматини эслатиш, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам сифатларининг зикри, тақводорларнинг сифатлари ва шунга ўхшаш мавзулар бўлса, шу шеърдан даъват асносида фойдаланиш яхшидир.
11. Масжид ичида тиланчилик қилиш ёки тиланчига пул бериш ҳам макруҳ;
12. Масжидда таҳорат қилиш ҳам макруҳ. Аммо масжид ҳовлисида алоҳида таҳорат учун жой тайёрланган бўлса, у ерда таҳорат қилиш макруҳ эмас.

Витр намози
Витр намози уч ракатни бир салом билан тугатадиган намоз бўлиб, уни хуфтондан кейин ўқиш вожибдир. Витрнинг ҳамма ракатида сураи Фотиҳа билан қўшиб, қисқа бир сура (ёки узун оятдан бир оят, қисқа оятлардан уч оятни) зам қилиш лозимдир. Биринчи ракатда Фотиҳадан кейин “Аъло” сурасини, иккинчи ракатда “Кафирун” сурасини, учинчи ракатда “Ихлос” сурасини зам қилиш суннат амаллардан ҳисобланади. Ушбу кўринишни қилиб юриш мустаҳаб бўлса-да, доим қилмаган маъқул. Чунки авом халқ буни вожиб, деб тушуниб қолиши мумкин. Витрда ҳам худди шом намозидаги каби иккинчи ракатдан сўнг қаъда ўтириб, ташаҳҳуд ўқилади ва такбир билан учинчи ракатга турилади. Учинчи ракат ўқиб бўлингач эса, икки кафт қиблага юзлантирилиб, қулоқ баробар кўтарилади. Шу билан бирга бошланишидаги каби такбир ҳам айтилади, бу такбирни айтиш эса вожибдир. Такбирдан сўнг эса икки қўлини боғлаб киндик остига қўяди ва маъсур бўлган қунут дуосини махфий ўқийди. Қунут дуоси ушбудир:

اللهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَ نَسْتَهْدِيكَ وَ نَسْتَغْفِرُكَ وَ نَتُوبُ إِلَيْكَ وَ نُؤْمِنُ بِكَ وَ نَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ وَ نُثْنِي عَلَيْكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ .نَشْكُرُكَ وَ لَا نَكْفُرُكَ . وَنَخْلَعُ وَ نَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ .اللهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ لَكَ نُصَلِّي وَ نَسْجُدُ .وَ إِلَيْكَ نَسْعَى وَ نَحْفِدُ وَ نَرْجُو رَحْمَتَكَ وَ نَخْشَي عَذَابَكَ إِنَّ عَذَابَكَ الْجِدَّ بِالْكُفَّارِ مُلْحِقٌ

«Аллоҳумма инна настаъийнука ва настаҳдийка ва настағфирука ва натубу илайка ва нуъмину бика ва натаваккалу ъалайка ва нусний ъалайкал хойро куллаҳ, нашкурука ва ла накфурука ва нахлаъу ва натруку май яфжурук. Аллоҳумма иййака наъбуду ва лака нусоллий ва насжуду ва илайка насъа ва наҳфиду ва наржу роҳматака ва нахша ъазабака инна ъазабакал жидда билкуффари мулҳиқ».
Маъноси: «Аллоҳим, Сенинг ёрдам беришингни, ҳидоят қилишингни, гуноҳларимизни кечишингни сўраймиз. Сенга тавба қиламиз, Сенга иймон келтирамиз ва Сенга таваккал қиламиз. Яхшиликларнинг барчаси ила Сенга сано айтамиз. Сенга шукр қиламиз, ношукрлик қилмаймиз. Сенга фожирлик қилганлардан четлашиб уларни тарк қиламиз. Аллоҳим, Сенгагина ибодат қиламиз, сен учун намоз ўқиймиз ва сажда этамиз. Ва Сенинг йўлингда саъй-ҳаракат қилиб, раҳматингни умид қиламиз. Азобингдан қўрқамиз. Албатта, шиддатли азобинг кофирларга рўпара қилинувчидир». (Ибн Абу Шайба ривояти).
Қунут дуосини ўқиш вожибдир. Агар ушбу дуони билмаса, то ўргангунча қуйидаги дуоларни ҳам ўқиб турса бўлади:

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

“Роббана атина фид дуня ҳасанатав ва фил ахироти ҳасанатав ва қинаа азабан нар”.

رَبِّ اغْفِرْلِى رَبِّ اغْفِرْلِى رَبِّ اغْفِرْلِى، يَا رَبِّ يَا رَبِّ يَا رَبِّ

“Роббиғфирлий, Роббиғфирлий, Роббиғфирлий, Я Робб, Я Робб, Я Робб”.
Агар қунут дуосини ўқиш эсидан чиқиб рукуъ қилиб қўйса, уни ўқиш учун яна орқага қайтмайди ва рукуъда ҳам бу дуони ўқимайди, балки намозини давом эттиради. Намоз охирида ўнг томонига салом бергач, саҳв (эсдан чиқарганлик) саждасини қилади.
Агар Фотиҳадан кейинги зам сура билан қунут дуосини эсдан чиқариб, рукуъга борган бўлса, у қиёмга зам сура билан қунутни ўқимоқлик учун қайтади. Сўнг яна рукуъ қилиб намозини давом эттиради, намоз охирида эса саҳв (эсдан чиқарганлик) саждасини қилади. Иқтидо қилувчи ҳам имом каби қунут дуосини махфий ўқийди. Агар имом муқтадий қунут дуосини ўқиб бўлмасидан олдин рукуъ қилса, қолган жойини тарк қилиб, имомга эргашади. Чунки имомга эргашувчи учун қунутни охирига етказиб қўйиш мандуб бўлса, имомга эргашиш вожибдир. Агар имомга эргашувчи имомга учинчи ракатнинг рукуъсида етиб иқтидо қилса, учинчи ракатни топганлигига кўра, ҳукмда у қунутни ҳам ўқиган ҳисобланади ва имом ўқиб ўтган қунутни имомга эргашувчи қайтариши шарт эмас. Намозхон витрдан бошқа намозларда қунутни ўқимайди, фақат шиддатли кунларда бомдод намозининг рукуъсидан қайтгач, ўқишлик суннатдир. Витрда эса рукуъдан олдин ўқилади. Лекин қунут ҳамма вақт ҳам ўқилавермайди. Шиддатли кунлардаги бомдодда қунутни имом жамоат билан бирга ўқишлиги суннат. Агар имом қунутни жаҳрий ўқиса, имомга эргашувчи фақат омийн, деб туради.
Агар ҳанафий мазҳабидаги азизлар шофеъий мазҳабидаги биродарларга бомдод намозида иқтидо қилишса, имом рукуъдан қайтгач қунутни ўқиса, имомга эргашишлик вожиблиги учун икки қўлни ёнига ташлаб жим туришади ва имом намозни адо қилишига қараб булар ҳам тугатишади. Витрнинг вақти шафақдаги қизиллик ва оқлик йўқолганда киради. Витрни хуфтондан сўнг ўқишлик вожибдир. Чунки намозлар ўртасидаги тартибга риоя қилиш ҳам вожибдир. Агар эсидан чиқиб хуфтондан олдин витрни ўқиб қўйса, витрни ўқиган ҳисобланади. Хуфтондан сўнг уни қайтариб ўқимайди. Худди шунингдек, агар хуфтон билан витрни ўз тартибида ўқиган бўлса-ю, кейин хуфтоннинг бузилганлиги билинса, шу хуфтоннинг ўзини қайтариб ўқийди, витрни эса бузмаганлиги учун қайтариб ўқимайди. Чунки мана шу каби узр билан тартибга амал қилишнинг вожиблиги соқит бўлади. Кечанинг охирида уйғонишга ишончи бўлган киши учун витрни шу пайтга кечиктириши афзалдир. Аммо ухлаб қолиш эҳтимоли кўпроқ бўлса, хуфтондан кейин витрни ўқиб олиш маъқул ҳисобланади. Киши витрни эсидан чиқариб ёки қасддан ва ё ухлаб қолиб вақтида ўқий олмаса, унинг қазосини ўқиш вожибдир. Витрни тик туришга қодир бўла туриб ўтириб ўқиш жоиз эмас. Тик туришга қодир бўла туриб ўтирган ҳолда суннат ва нафл намозларнигина ўтириб ўқиш жоиз бўлади. Чунки бу намозларда қиём вожиб эмас, балки суннатдир. Аммо витр намози вожиб бўлиб, ундаги қиём туришлик ҳам вожибдир. Витр намози фақат рамазон ойидагина жамоат ҳолида жаҳрий ўқилади. Рамазондан бошқа ойларда витрни жамоат бўлиб ёки жаҳрий ўқишлик шариатда йўлга қўйилмаган.

Нафл намози
Нафл намози, деб киши ўз ихтиёри билан фарзга қўшимча тарзда ўқийдиган намозга айтилади. Бу намозни Аллоҳ таоло мўъминлар зиммасига фарз каби мажбурий қилмаган, балки ихтиёрий суратда адо этилса, савоб бўлади.
Нафл намозлари икки хил бўлади:
1.    Беш вақт фарз намозларига тобе бўлган нафллар. Булар фарзлардан олдин ёки кейин ўқиладиган намозлар бўлиб, улар суннати равотиблар, дейилади.
2.    Беш вақт намозлардан ташқари мустақил ўқиладиган намозлар. Булар жумласига зуҳо, таҳажжуд, ҳожат сўраш ва бошқа намозлар киради.

Фарз билан бирга ўқиладиган суннатлар
Булар ҳам ўз ўрнида икки қисмга бўлинади:
1.    Бажаришлик кўп бор таъкидланган суннатлар. Буларга суннати муаккадалар, дейилади.
2.    Қилиш таъкидланмаган суннатлар.

Таъкидланган суннатлар
Улар қуйидагилардир:
1. Бомдод намозининг фарзидан олдинги икки ракат суннат. Ушбу намозда Фотиҳадан сўнг биринчи ракатга Кафирун сурасини, иккинчи ракатга Ихлос сурасини зам қилишлик ҳам суннат амалларидандир. Агар жамоат бомдоднинг фарзини ўқиш учун турса-ю, кечроқ келган киши ҳали суннатини ўқимаган бўлса, фарзга етиб олишга кўзи етса, шу суннатни ўқиб олишга киришади. Агар фарзга ҳам етолмасликка ишонса, суннатни тарк қилади ва жамоатга қўшилади. Фарздан сўнг эса суннатнинг қазосини ўқимайди. Чунки бомдоднинг фарзидан кейин нафл намоз ўқишлик макруҳдир. Агар жамоат фарз намозини ўқиш учун қўзғалса, бомдоднинг суннатидан бошқа намоз ўқилмайди. Чунки бомдоддаги суннатни фарздан олдин ўқишлик ниҳоятда кўп таъкидлангандир. Агар бир киши ухлаб қолиб умуман бомдодни қазо қилса, қуёш чиқиб найза бўйи кўтарилгандан сўнг фарзга қўшиб, суннатнинг ҳам қазосини ўқийди. Аммо бомдоднинг фарзини ўз вақтида ўқиган бўлса-ю, суннатини тарк қилган бўлса, қуёш чиққандан кейин ҳам бу суннатнинг қазосини ўқиш шарт эмас.
2. Пешин намози фарзидан олдинги тўрт ракат. Бу бомдоднинг суннатидан кейинги ўринда турадиган таъкидли суннатдир.
3.    Пешин намозидан кейин икки ракат, жума кунлари эса икки ракатли жума намозидан олдин тўрт ракат, кейин ҳам тўрт ракат ўқишлик таъкидланган суннатдир.
4.    Шом намозидан кейин икки ракат.
5.    Хуфтондан кейин ўқиладиган икки ракат. Суннат намозларининг ҳар бир ракатида Фотиҳадан кейин зам сура ўқишлик вожиб эканлиги эсингиздан чиқмасин.

Таъкидланмаган суннатлар
1.    Пешиндан кейинги икки ракатли суннатдан сўнг ўқиладиган икки ракатли намоз.
2.    Асрни фарзидан олдинги тўрт ракатли намоз.
3.    Шомдан кейинги олти ракатли намоз. Икки ракати муаккада, тўрт ракати мустаҳаб.
4.    Хуфтоннинг фарзидан олдинги тўрт ракатли намоз.
Таъкидланмаган суннатларда таъкидланган суннатлардан икки амал ортиқча бўлади:
А) Аввалги қаъдада ташаҳҳуддан кейин саловот ўқилади;
Б) Саловот ўқилгач, учинчи ракатга турилади, шу ракат сано дуоси билан бошланади. Фарз намозлари билан улардан кейин ўқиладиган суннатларни орқама-кетин қўшиб ўқимай, балки
اللهُمَّ أنْتَ السّلَامُ وَ مِنْكَ السَّلَامُ تَبَارَكـْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإكْرَامِ

«Аллоҳумма антассалом ва минкассалом табарокта яа зал жалали вал икром» дуосини ўқиш билан орасини ажратади. Аммо намознинг фарзидан кейин ўқиладиган зикрларни суннатдан сўнг ўқишлик инкор қилиб қайтарилмайди. Чунки суннатлар фарз намозларининг қўшимчаларидир. Ҳаргиз улардан бегона эмас. Шундай экан, зикрларни суннат намозларини ҳам ўқиб бўлгандан кейин айтишликнинг ҳеч қандай зарари йўқ.
(Изоҳ: Замонамиз олимларидан Ваҳба аз-Зуҳайлий ўзининг «Исломий фиқҳ ва унинг далиллари» номли китобида «Намоздан кейинги зикрлар қачон қилиниши керак?» деган мавзуда баҳс юритиб, пешин, шом ва хуфтонга ўхшаш намозларда зикр ва дуоларни суннатлардан кейин бажариш афзал, деганлар).

Намоздан сўнг ўқилиши ворид бўлган зикрлар
Ҳар вақт намоз суннатлари ҳам ўқиб бўлингач, уч маротаба астағфируллоҳ, деб Аллоҳга тавба қилишлик мустаҳабдир. Сўнг оятал курси ўқилади, кейин Қуръоннинг охиридаги учта сура ўқилади. Бу уч сура муаввизатайн, деб номланади. Сўнгра

اللهُمَّ أعِنِّي عَلَي ذِكْرِكَ وَ شُكْرِكَ وَ حُسْنِ عِبَادَتِكَ

«Аллоҳумма аъинни алаа зикрика ва шукрика ва хусни ъибадатик», дейилади.
Кейин ўттиз уч марта

سُبْحَنَ اللهِ
«Субҳаналлоҳ» , ўттиз уч марта

الْحَمْدُ لِلَّهِ
«Алҳамдулиллаҳ» , ўттиз уч марта
اللهُ أكْبَرُ
«Аллоҳу акбар» , деб, охирида:

لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

«Ла илаҳа иллаллоҳу ваҳдаҳу ла шарийка лаҳу, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамду ва ҳува ъала кулли шайъин қодир» , дейиш билан юзта қилиб қўяди. Булардан сўнг:

اللهُمَّ لَا مَانِعَ لِمَا أعْطَيْتَ وَ لَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَ لَا يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدِّ
«Аллоҳумма ла маниъа лима аътойта ва ла муътия лима манаъта ва ла янфаъу зал жадди минкал жадд», дейди. Икки қўлини кўтариб, ўзи ва барча мусулмонларнинг ҳаққига хоҳлаганча дуо қилади, Қуръон ва ҳадисда собит бўлган дуолар билан дуо қилмоқлиги афзал ҳисобланади. Дуонинг охирини ушбу оятдаги дуо билан якунласа яхши бўлади:

سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ  وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ  وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
“Субҳана Роббика Роббил ъиззати ъамма ясифун васаламун алал мурсалийн валҳамду лиллаҳи Роббил ъаламийн”. (Фуссилат-180,181,182).
Дуодан кейин қўлини юзига суртади. Бомдод намозидан кейин эса юқоридаги дуолардан ташқари:
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

«Ла илаҳа иллалоҳу ваҳдаҳу ла шарийка лаҳу, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамду ва ҳува ъала кулли шайъин қодир»ни ўн марта айтилади. Бомдод ва шомдан кейин яна:
اللهُمَّ أجِرْنِي مِنَ النَّارِ

«Аллоҳумма ажирний минаннар», яъни «Аллоҳим, мени дўзахдан сақла» дуосини етти мартадан зикр қилади. Ушбу дуоларнинг барчаси Пайғамбаримизнинг саҳиҳ ҳадисларида ворид бўлган.

1-    Фарз намозларига тобеъ бўлмаган, мустақил ўқиладиган суннатлар;
2-    Нафлларга тегишли ҳукмлар;
3-    Нафл намозларини ўқиш макруҳ бўлган вақтлар.
________________________________________

Фарз намозларига тобеъ бўлмаган, мустақил ўқиладиган суннатлар
Бу турдаги намозлар жуда кўп бўлиб, улардан имкон қадар келтиришга ҳаракат қиламиз:
1. Зуҳо намози. Бу намознинг вақти қуёш бир найза бўйи кўтарилганда кириб (яъни, қуёш чиққандан тақрибан ярим соат кейин), заволга бир соат қолгунча давом этади. Бу «даҳватул кубро», яъни катта тонг, дейилади. Зуҳо намози камида икки ракат ўқилади, энг афзали тўрт ракатдан ўқишдир.
2. Таҳийятул масжид намози (яъни, масжид билан саломлашиш намози). Бу намозни ҳам икки ёки тўрт ракат ўқиса бўлади. Афзали тўрт ракат ўқишдир. Агар масжидга кирган киши жамоатнинг равотиб суннатларни ёки фарзни ўқиётганини кўрса, таҳийятул масжид намозини шу суннат ёки фарзларга қўшиб ният қилади. Шу билан у суннат ва ёки фарзга қўшиб таҳийятул масжидни ўқиганлик савобини олади. Аммо ниятни қилмай, суннат ёки фарзнинг ўзини ўқиса, ундан таҳийятул масжид намозини ўқиганлик савобига эришмайди. Таҳийятул масжид намозини масжидга кирган киши ўтирмасдан олдин ўқиши суннат ҳисобланади.
3. Таҳорат ёки ғуслдан кейин ўқиладиган икки ракат намоз.
4. Сафарга чиқаётганда ва ундан қайтгандаги икки ракатли намоз.
5. Кечқурунги таҳажжуд намози. Бу камида икки ракат, кўпида эса хоҳлаганча ўқилади. Нафл намозларининг энг афзали таҳажжуд ҳисобланади. Чунки бу намоз ҳамма ухлаб ётган вақтда ўқилганлиги учун риёдан узоқ, ихлосга яқин бўлади.
(Изоҳ: Таҳажжуд хуфтондан сўнг ухлаб, кечанинг иккинчи ярмида бедор бўлишга айтилади. Аммо хуфтондан кейин ухламасдан кечаси билан бедор бўлса ҳам, ҳақиқий таҳажжуд ҳисобланмайди. Зеро, таҳажжуднинг асл маъноси бир ухлаб туриб, кечқурунда бедор бўлишдир).
6. Истихора намози. Яъни, яхшилик талаб қилиб ўқиладиган намоз. Бу ҳам икки ракат бўлиб, намоздан сўнг ушбу дуо ўқилади:

اللَّهُمَّ إِنِّى أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ وَأْسَتْقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ الْعَظِيمِ فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلاَ أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلاَ أَعْلَمُ وَأَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ خَيْرٌ لِى فِى دِينِى وَمَعَاشِى وَعَاقِبَةِ أَمْرِى أَوْ قَالَ فِى عَاجِلِ أَمْرِى وَآجِلِهِ - فَاقْدُرْهُ لِى وَيَسِّرْهُ لِى ثُمَّ بَارِكْ لِى فِيهِ وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ شَرٌّ لِى فِى دِينِى وَمَعَاشِى وَعَاقِبَةِ أَمْرِى أَوْ قَالَ فِى عَاجِلِ أَمْرِى وَآجِلِهِ - فَاصْرِفْهُ عَنِّى وَاصْرِفْنِى عَنْهُ وَاقْدُرْ لِى الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ رَضِّنِى بِهِ

«Аллоҳумма инний астахийрука биъилмика ва астақдирука биқудротика ва ас'алука мин фазликал ъазийм. Фаиннака тақдиру ва ла ақдиру ва таъламу ва ла аъламу ва анта ъалламул ғуйуб. Аллоҳумма ин кунта таъламу анна ҳазал амро хойрун лий фий дийний ва маъаший ва ъақибати амрий, ъажили амрий ва ожилиҳи, фақдурҳу лий ва яссирҳу лий, сумма барик лий фийҳи ва ин кунта таъламу анна ҳазал амро шаррун лий фий дийний ва маъаший ва ъақибати амрий, ъажили амрий ва ожилиҳи фасрифҳу ъанний вақдурлил хойро ҳайсу кана сумма роззиний биҳ» , деб ҳожати айтилади.
Маъноси: «Аллоҳим, Сенинг илминг билан Сендан яхшилик сўрайман. Сенинг қудратинг билан Сендан қодирлик ва улуғ фазлингни сўрайман. Сен (ҳар нарсага) қодирсан, мен қодир эмасман. Сен (ҳар нарсани) билувчисан, мен билмайман. Сен ғайбни билувчисан. Аллоҳим, агар мана шу қилаётган ишим (ҳожатининг номини айтади) динимда, яшашимда, ишларимнинг оқибатида, дунё ва охиратимда мен учун яхши бўлса, уни менга насиб эт ва осон қил. Сўнг уни менга барокотли қил. Агар мана шу ишим (ҳожатининг номини айтади) динимда, яшашимда, ишларимнинг оқибатида, дунё ва охиратимда мен учун ёмон бўлса, мендан уни узоқлаштир, қаерда бўлса ҳам, мен учун яхшиликни тақдир қил ва мени ундан рози эт».
Дуодаги «мана шу иш», деган ерига келганда ўз ҳожатини зикр қилади, сўнгра ўша ишни қилишлик ёки қилмаслик тўғрисида кўнгли мойил бўлган томонга ҳаракат қилади.
7. Ҳожат намози. Бу ҳам икки ракат бўлиб, намоздан фориғ бўлгач ушбу дуони ўқийди: 

لاَ إله  إِلاَّ الله الحَلِيمُ الْكَرِيمُ ، سُبْحَانَ الله رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ، الحَمْدُ لله رَبِّ الْعَالَمِينَ : أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ ، وَعَزَائِمَ مَغْفِرَتِكَ ، وَالْغَنِيمَةَ مِنْ كُلِّ بِرٍّ ، وَالسَّلاَمَةَ مِنْ كُلِّ إِثْمٍ ، لاَ تَدَعْ لِي ذَنْباً إِلاَّ غَفَرْتَهُ ، وَلاَ هَمّاً إِلاَّ فَرَّجْتَهُ ، وَلاَ حَاجَةً هِيَ لَكَ رِضاً إِلاَّ قَضَيْتَهَا يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ

«Ла илаҳа иллаллоҳул ҳалиймул карийм. Субҳаналлоҳи роббил ъаршил ъазийм. Алҳамду лиллаҳи роббил ъаламийн. Асъалука мужибати роҳматика ва ъазоима мағфиротика вал ғониймата мин кулли биррин, вассаламата мин кулли исмин, ла тадаъ лий занбан илла ғофартаҳу ва ла ҳамман илла фаррожтаҳу ва ла ҳажатан ҳийа лака ризон илла қозайтаҳа йа арҳамар роҳимийн».  (Термизий ривояти).
Маъноси: «Ҳалим ва Карим Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ. Улуғ арш Робби Аллоҳни поклаб ёд этаман. Оламлар Робби Аллоҳга ҳамд бўлсин. Раҳматингга мустаҳиқ қилувчиларни, мағфиратингни вожиб этувчиларни, ҳар бир яхшиликда ғаниматни ва ҳар бир гуноҳдан саломат бўлишни сўрайман. Менда бирор гуноҳ қолдирмасдан мағфират қилишингни, бирор ғам қолдирмасдан очиб юборишингни ва Ўзинг рози бўладиган бирор ҳожат қолдирмасдан раво қилишингни сўрайман, эй раҳм қилгувчиларнинг Раҳмлиси».
Қуйидаги дуо ҳам ҳожат намозининг дуоларидандир:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ وَأَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي تَوَجَّهْتُ بِكَ إِلَى رَبِّي فِي حَاجَتِي هَذِهِ فَتَقْضِي لِي اللَّهُمَّ شَفِّعْهُ فِيَّ

«Аллоҳумма инний асалука ва атаважжаҳу илайка бинабиййика Муҳаммадин набиййир роҳмати, йа Муҳаммаду, инний таважжаҳту бика ила роббий фий ҳажатий ҳазиҳи фатақзи лий. Аллоҳумма шаффиъҳу фиййа». (Термизий ва Аҳмад ривояти).
Маъноси: «Аллоҳим, мен Сенга юзланиб, Сендан пайғамбаринг, раҳмат набийси Муҳаммад билан сўрайман. Эй Муҳаммад, мен бу ҳожатим раво бўлиши учун сиз билан Роббимга юзландим. Аллоҳим, у кишини менга шафоатчи қил».
8. Таровеҳ намози. Бу йигирма ракат бўлади. Таровеҳ намози таъкидланган суннатлардандир. Жамоат бўлиб ўқишлик эса маҳалла кишилари учун суннати кифоя ҳисобланади. Яъни, баъзилар жамоат бўлиб таровеҳни ўқишса, қолганлардан жамоат бўлиб ўқиш суннати соқит бўлади. Аммо бир маҳаллада ҳеч ким жамоат бўлмаса, шу маҳалладаги ҳамма одам суннатни тарк қилган ҳисобланади.
Имом Бухорий ва Муслимлар ривоят қилган ҳадиси шарифда келишича, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам рамазон ойидаги кечаларнинг бирининг ярмида масжидга чиқдилар. Шу чиқишлари уч марта бўлди. Рамазоннинг учинчи, бешинчи ва йигирма еттинчи кечалари масжидда намоз ўқидилар. Бошқалар ҳам у ерда намоз ўқишди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам улар билан саккиз ракат намоз ўқидилар, одамлар эса қолганини уйларида адо қилишди. Уларнинг уйларидан хурмо дарахтининг шитирлаши каби овозлар келар эди.
Ушбу ҳадисдан маълум бўладики, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам таровеҳ намозини ва уни жамоат бўлиб ўқишни саҳобаларга суннат қилиб қолдирдилар. Лекин улар билан йигирма ракат ўқимадилар. Ваҳоланки, ҳазрати Умар даврларидан ҳозирга қадар таровеҳ йигирма ракат ўқиб келинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар гал масжидга чиқиб таровеҳни ўқиганларида, одамлар масжидда кўпаяверди. Учинчи бор чиққанларида масжидга одам сиғмасди. Шундан сўнг умматга таровеҳнинг фарз бўлиб қолишидан қўрқиб чиқмадилар. Бошқа бир ривоятларда шу хусусда ҳадислар келган. Яна ҳадиси шарифдан шу нарса маълум бўладики, таровеҳ намози Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам масжидда саҳобаларга ўқиб берган ракатнинг ўзигина эмас экан, балки ҳадиси шариф иборасига кўра, «Улар қолганини уйларида адо қилардилар». Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу ўзларининг халифалик даврларида одамларнинг рамазон кечаларида масжидга тўплаб, таровеҳни йигирма ракат жамоат билан ўқишликни жорий қилдилар. Саҳобалардан бирор киши бу ишга қарши чиқмади. Ҳатто ҳазрати Умардан кейинги ҳазрати Усмон ва ҳазрати Алийдек хулофои рошидинлар мартабасидаги зотлар ҳам бу амални тўхтатишмади. Ваҳоланки, бу улуғлар диндаги бидъат амалларнинг рўпарасида ҳаргиз сабр қилиб, тамошабин бўлиб турмаганлар, балки у бидъат бўлса, ўз ўрнида тўхтатардилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам муборак ҳадиси шарифларида шундай марҳамат қилгандилар: «Ўзингларга менинг суннатимни ҳамда рошид ва маҳдий бўлган (яъни, ҳидоят, тўғри йўлдан юрувчи) халифаларимнинг суннатини лозим тутинглар, буни ақл тишларинг билан маҳкам тишлаб олинглар». (Абу Довуд ривояти).
Абу Ҳанифанинг шогирдларидан бўлган Абу Юсуф устозидан: “Нима учун Умар розияллоҳу анҳу бу ишни қилган?” деб сўради. Абу Ҳанифа: “Таровеҳ суннати муаккадалардандир. Умар розияллоҳу анҳу бу ишни ўзидан ўйлаб чиқиб жорий қилгани йўқ. У ҳаргиз бидъатчилардан бўлмаган. У мусулмонларни нимага буюрган бўлса, ўзи билган диндаги асл нарсага, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам замонларида бор бўлган амалга буюрган”, деб жавоб бердилар.
Таровеҳ намози витрдан ташқари йигирма ракат ҳисобланади. Унинг вақти хуфтон намозидан кейин кириб, то бомдод вақти киргунча давом этади. Витрдан олдин ҳам, кейин ҳам ўқишлик дуруст бўлади. Лекин афзали таровеҳни витрдан олдин ўқишликдир. Таровеҳ икки ракатдан ўқилади, ҳар тўрт ракат ўқилгач, бир оз истироҳат учун ўтириш маъқулдир. Саҳобаи киромлар ҳам худди шундай қилишарди. Таровеҳ (истироҳат) намози, деб номланишининг ҳам асл сабаби шудир. Чунки таровеҳ роҳатланиш маъносидадир. Намозхон шу ўтиришда зикру тасбеҳга машғул бўлади ёки сукут сақлайди.
(Бизнинг диёрларда ушбу ўринда қуйидаги каби тасбеҳлар ўқиш одат бўлган:

سُبْحانَ ذِي الْمُلْكِ وَالْمَلَكوُتِ سُبْحانَ ذِي الْعْزَّةِ وَالعَظَمَةِ  وَالْقُدْرَةِ  وَالْكِبْرِياءِ وَالْجَبَرُوتِ  سُبْحانَ الْمَلِكِ الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَّبُّنا وَرَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّوحِ لا إلَهَ إلّا اللهُ نَسْتَغْفِرُ اللهَ نَسْئَلُكَ الْجَنَّةَ وَ نَعُوذُ بِكَ مِنَ النَّارِ

“Субҳана зил мулки вал малакути, субҳана зил ъиззати ва ъазомати вал қудроти вал кибрияи ва жабарути, субҳанал маликил ҳаййил лазий ла ямуту, суббуҳун қуддусур Роббуна ва Роббул малаикати вар руҳи, ла илаҳа иллалоҳу настағфируллоҳ, ва насалукал жанната ва наъузу бика минан нар”).
Таровеҳ намозларида Қуръони каримни бир бора хатм қилиб чиқиш ҳам рамазон ойининг суннат амалларидандир.
Афзали имом жамоатнинг ҳолига риоя қилиб қироатни бир оз тезлатади, лекин шарт шуки, тезлик намозни бузадиган ёки намозхонлар англай олмай қоладиган даражада бўлмасин. Таровеҳ намозларида Қуръони каримни хатм қилишдан қавм малолланса, имом уларнинг малолланишини эътиборга олмайди, балки суннатни адо қилади. Фотиҳадан кейинги зам сурани узун оятдан бир оят, қисқа оятдан уч оят миқдоридан кам ўқиб қўйишлик ҳаромга яқин макруҳлардан ҳисобланади. Чунки бунда вожибни тарк қилишлик бор. Таровеҳнинг ҳар икки ракати мустақил намоз бўлиб, уларга алоҳида ният қилинади, такбири таҳримадан сўнг эса сано ва «Аъузу...», «Бисмиллаҳ...»лар ўқилади. Қаъдада ташаҳҳудга қўшимча саловот ва дуоларни ҳам қўшади ва ҳоказо. Таровеҳ намозларини қиёмга қодир бўла туриб ўтириб ўқишлик ҳам дурустдир. Аммо қиёмда туриб ўқиса, ўтириб ўқигандан кўра афзалроқ бўлади. Имомга эргашувчи ўтирган ҳолида ҳам иқтидо қилса дуруст, аммо қиёмга қодир бўла туриб, то имом рукуъга боргунча қиёмни кечиктириш макруҳ ҳисобланади. Чунки бунда ибодатга дангасалик қилганлиги зоҳир бўлади. Таровеҳ намозининг масжидда адо қилиниши маъқулдир. Зеро, шариатга кўра, жамоат бўлиб адо қилинадиган ибодатларнинг афзалроғи масжидда бўлганлигидир. Таровеҳ намозининг вақти чиқиб кетса, қазоси ўқилмайди. Чунки қазо фарз ва вожиб амалларгагина хослангандир. Мабодо, бирор киши таровеҳнинг қазосини ўқиса ҳам, у мутлақ нафл намозлар жумласига кириб кетади, барибир таровеҳнинг ўрнига ўтмайди. Таровеҳ намози рўзанинг суннатларидан эмас, балки рамазон ойидаги суннатлардан ҳисобланади. Шу сабабли таровеҳ намозини ўқиш мусофир учун, рўза тутмаган узрли касал учун ҳам суннат бўлади. Маълумки, бу кишиларга рўза тутиш шарт эмас эди. Шу билан бирга ҳайз ва нифос кўраётган аёллар ҳам агар куннинг охирида пок бўлишса, таровеҳни ўқимоқлари суннат ҳисобланади.
9. Ой ёки қуёш тутилганда ўқиладиган намоз. Қуёш тутилган вақтда икки ёки тўрт ва ё ундан кўпроқ намоз ўқиш суннатдир. Афзали бир ёки икки салом билан тўрт ракат ўқимоқликдир. Камида эса икки ракатли нафл намоз кўринишида ўқилади. Бу намоз жамоат бўлиб, азон ва иқоматсиз, қироатни жаҳрий қилмай ва хутба ўқимасдан адо қилинади. Инсонларни жамоатга тўплаш учун жамоат намозига деб чақирилади.
Қуёш тутилганда ўқиладиган намозни жума намозида имомлик қиладиган киши имом бўлиб ўқиб бериши лозим. Агар у бўлмаса, султоннинг рухсати билан таъйин қилинган киши ўқиб бериши керак. Агар булар ҳам бўлмаса, инсонлар ўзлари ёлғиз-ёлғиз бўлиб, ўз манзилларида ўқишади. Ушбу намознинг биринчи ракатида Фотиҳадан сўнг Бақара сураси каби, иккинчи ракатида Оли Имрон сураси каби узун сураларни қироат қилиш суннатдир. Агар ракатдаги қироатларни енгил қилса, намоздан кейинги дуони узун қилади. Ҳадиси шарифда келишича, муҳими инсонлар қуёш тутилган вақтда намоз ва дуо билан машғул бўлишлари керак. Агар қироатни узун қилсалар, дуони қисқа қиладилар, дуони узун қилсалар, қироатни қисқа қиладилар. Токи қуёшнинг тутилиши йўқолгунча намоз ва дуога машғул бўладилар. Рукуъ-саждаларни ҳам беҳад узун қилишади. Имом қиблага юзланиб ўтиради ва хоҳлаганча дуо қилади, одамлар эса дуога қўл очиб “Омийн”, деб турадилар.
Ой тутилганда ўқиладиган намоз ҳам худди қуёш тутилганда ўқиладиган намоз кабидир. Лекин бу намозни ўқиш мустаҳаб бўлиб, уни масжидда йиғилиб, жамоат ҳолида ўқиш шариатда йўлга қўйилмаган, балки ҳар ким ўз уйида ёлғиз-ёлғиз бўлиб адо қилади. Қуёш ва ой тутилганда ўқиладиган намозлар бирор даҳшатли воқеа содир бўлганда ҳам ўқилади. Мисол учун қаттиқ зилзилалар, бир воқеа сабаб кўпчиликнинг ўлиб кетиши, шиддатли шамоллар, кундуз куни атрофни қўрқинчли қоронғулик ўраб олиши ва шу каби ваҳимага соладиган ҳодисалар содир бўлиши билан намоз ўқиш, гуноҳлардан четланиш, инсонлар ўзларини тўғрилашлари ва нажот топишлари учун сабаб бўладиган ибодатларга қайтишлари одатий ҳолдир. Ибодатлардан узоқлашиб, гуноҳ кўчасига кириб қолган бандани Роббисига қайтариб, Унга яқинлаштирадиган энг яхши ибодат бу намоздир.
10. Ёмғир сўраб ўқиладиган намоз. Бу намознинг номи истисқодир. Истисқо намози деб сувга муҳтож бўлиб қолинганда Аллоҳ таолодан бандаларининг ёмғир талаб қилиб ўқиладиган намозига айтилади. Буни яшаётган ўринларининг сувидан экинлари-ю ҳайвонларини суғориб турган, дарё-ю анҳор ва булоқлари бўлмаган одамлар ўқишади. Мабодо, анҳор ва булоқлари бўлса ҳам, эҳтиёжларига етмаётганлиги сабабли ушбу намоз ўқилади. Истисқо намози худди икки ҳайит намози каби адо қилинади, лекин бунда зоида такбирлар айтилмайди. Намоз ўқиб бўлингач, ерда ўзаро туриб иккита хутба ўқиш мустаҳаб амаллардандир. Аммо ҳайит намозларидек минбарга чиқиб хутба ўқиш макруҳдир. Ҳайит намозидаги хутба такбирлари ўрнига имом истиғфор айтади. Икки хутбанинг ўртасини бир оз ўтиришлик билан ажратади. Имомнинг хутба мобайнида қибла томонга юзланиб туриши мандубдир. Хутбадан бир оз кейин имом кийимини тескарисига ағдариб кийиб олади ва тасбеҳ айтиб, мўъминлар ва мўъминалар ҳаққига истиғфор айтади. Лекин имомга эргашган инсонлар кийимларини тескарисига ағдариб киймайдилар. Кейин имом инсонлар томонига юзланиб, тик турган ҳолида истисқо дуосини ўқийди. Инсонлар эса қиблага юзланиб ўтиришади ва имомнинг дуосига “Омийн”, дейишади.

اللَّهُمَّ أَغِثْنَا اللَّهُمَّ أَغِثْنَا اللَّهُمَّ أَغِثْنَا اللَّهُمَّ سُقْيَا رَحْمَةٍ ، وَلاَ سُقْيَا عَذَابٍ ،وَلا مَحْقٍ وَلاَ بَلاَءٍ ، وَلاَ هَدْمٍ ،  اللَّهُمَّ عَلَى الظِّرَابِ وَمَنَابِتِ الشَّجَرِ ،وَبُطُونِ الْأَوْدِيَةِ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا اللَّهُمَّ اسْقِنَا غَيْثًا مُغِيثًا هَنِيئًا مَرِيئًا غَدَقًا مجلِّلاً، سَحَّاً،عَامًّا طَبَقاً دائماً اللَّهُمَّ اسْقِنَا الغَيْثَ ولاَ تَجْعَلْنَا مِنَ القَانِطِيْنَ اللَّهُمَّ أَنْبِتْ لَنَا الزَّرْعَ وَأَدِرَّ لَنَا الضَّرْعَ وَأنْزِلْ عَلَيْنَا مِن بَرَكَاتِ الْاَرْضِ وَاكْشِفْ عَنَا مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَا يَكْشِفُهُ غَيْرُكَ اللَّهُمَّ اسْقِ عِبَادَكَ وَبَهَائِمِكَ  وَانْشُرْ رَحْمَتَكَ وَاَحْيِ بَلَدَكَ الْمَيِّتَ اللَّهُمَّ اَنْتَ اللهُ لا إلَهَ إلَّا اَنْتَ انْتَ الْغَنِيُّ وَنَحْنُ الْفُقَرَاءُ اَنْزِلْ عَلَيْنَا الْغَيْثَ وَاجْعَلْ مَا اَنْزَلْتَ لَنَا قُوَّةً وَبَلَاغًا الَي حِينٍ اللَّهُمَّ اِنَّا نَسْتَغْفِرُكَ اِنَّكَ كُنْتَ غَفَّارًا فَأرْسِلِ السَّمَاءَ مِدْرَارًا
«Аллоҳумма ағисна, аллоҳумма ағисна, аллоҳумма ағисна. Аллоҳумма суқйа роҳматин вала суқйа азобин вала маҳқин вала балоин вала ҳадмин, аллоҳумма ъалаз зироби ва манабитиш шажари ва бутунил авдийати. Аллоҳумма ҳаволайна вала ъалайна Аллоҳуммасқина ғойсан муғийсан ҳанийъан марийъан ғодақон мужаллилан саҳҳан омман тобақан даиман. Аллоҳуммасқинал ғойса вала тажъална минал қонитийн. Аллоҳумма анбит ланаз заръа ва адирра ланад даръа ва анзил ъалайна мин барокатил арди вакшиф ъаннаа минал балои маа лаа йакшифуҳу ғойрука. Аллоҳуммасқи ъибодака ва баҳоимака ваншур роҳматака вааҳйи баладакал маййита. Аллоҳумма анталлоҳу ла илаҳа илла анта антал ғониййу ва наҳнул фуқароу анзил ъалайнал ғойса важъал ма анзалта лана қувватан ва балаған ила ҳийн. Аллоҳумма инна настағфирука иннака кунта ғоффаро, фаарсилис самаа ълайна мидроро».
Ёмғир талаб қилиб ўқиладиган намоз учун ўз масканларидан четроққа уч кун кетма-кет чиқиш мустаҳабдир. У ерга аҳли зиммийлар (яъни, Ислом юртида яшаш эвазига товон тўловчи бошқа дин вакиллари) олиб чиқилмайди. Ҳар кун чиқишдан олдин мусулмонлар тавбаларини янгилаб, зулмларига тавба қилиб, бева-бечораларга садақа қилмоқлари ҳам мустаҳаб амаллардандир. Ҳар бир мусулмон ер юзидаги барча мусулмон биродарлари ҳаққига истиғфор айтади.
(Изоҳ: Кўп уламоларимиз истисқода, яъни ёмғир талаб қилишда намоз ўқимайди балки истиғфор ва дуо қилишади. Мабодо, намоз ўқилса ҳам, ҳар ким ўзи ўқийди, дейишади. Лекин юқоридаги гаплар ҳам фиқҳ китобларимизда бор).
11. Мутлақ нафллар. Намозхон киши юқоридагилардан ташқари яна ўзи хоҳлаганича нафл намозларини ўқиши мумкин.

Нафлларга тегишли ҳукмлар
Кундузги нафл намозларини тўрт ракатдан, кечқурунги нафлларни эса икки ракатдан ўқишлик суннат амаллардандир. Қиём туришга қодир бўла туриб ўтирган ҳолда нафл намозлари ўқиш жоиз, лекин савобнинг ярмига эришади. Аммо тик туриб ўқишга қодир бўлмаган кишининг ажри тик туриб ўқиган кишининг ажри билан баробар бўлади. Ўтириб ўқийдиган киши агар узри бўлмаса, бошқа намозлардаги ташаҳҳуд ўқиётган кишидек чап оёғи устига ўтириб, ўнг оёғини тик қилади. Нафл ўқишга киришган кишининг намози агар икки ракатни тўлиқ тугатмай туриб бузилса, унинг қазосини ўқиб қўйиши вожиб бўлади.
(Изоҳ: Агар у тўрт ракатни ният қилган бўлса ҳам, икки ракат билан тугатса, кифоядир. Зеро, мутлақ нафл намозлари аслида икки ракат бўлади. Мисол учун бир киши тўрт ракат нафлни ният қилиб намозга киришса-ю, фарзга такбир айтиб юборилса, у киши нафлни икки ракат қилиб тугатади-да, фарзга қўшилади. Сўнгра тўрт ракатли нафлни қайтариб ўқимайди. Чунки у аслида мутлақ нафлни қазо қилмаган, балки адо қилган ҳисобланади).

Нафл намозларини ўқиш макруҳ бўлган вақтлар
Шундай вақтлар борки, унда нафл намозларини ўқиш макруҳи таҳримий, яъни ҳаромга яқин макруҳ ҳисобланади.
1.    Субҳ вақти киргандан то бомдод ўқилгунга қадар мутлақ нафл намозларини ўқиш макруҳи таҳримийдир. Фақат субҳнинг икки ракат суннатини ўқишга рухсат бор холос.
2.    Бомдод ўқилгандан то қуёш чиққунга қадар нафл намозларини ўқиш ҳам макруҳдир. Бу фурсатда умуман нафл намозлари ўқилмайди, гарчи намозхон бомдоднинг ёлғиз суннатини қазо қилган бўлса ҳам. Чунки субҳ суннатининг ёлғиз ўзини ўқий олмаган киши кейин қазосини ўқимайди. Агар фарзини қўшиб қазо қилганида эди, қуёш найза бўйи кўтарилгач, иккисининг қазосини ўқиган бўлар эди. Бунинг масаласи юқорида ўтди.
3.    Қуёш чиқиб то бир найза миқдори кўтарилгунча ҳам нафл намозларини ўқиш макруҳдир. Қуёш тақрибан ярим соат чамасида бир найза миқдорида кўтарилади.
4.    Қуёш тиккага келгандан то заволга оққунча вақт оралиғида ҳам мутлақ намоз ўқиш жоиз эмас.
5.    Аср намозидан то шом намозини ўқиб бўлгунга қадар ҳам нафл намозларини ўқиш макруҳдир.
6.    Имом хутба ўқиш учун минбарга чиққан вақтда ҳам намоз ўқиш жоиз эмас. Имом хоҳ жума хутбасига чиққан бўлсин, хоҳ ёмғир талаб қилинаётгандаги хутба бўлсин, хоҳ бошқаси бўлсин барибир ўша фурсатда намоз ўқиш дуруст эмас.
(Изоҳ: Бизнинг диёрларда имом жума кунлари аввал ваъз қилади ва сўнг жума намозидан олдин хутба ўқиш учун минбарга чиқади. Намоз ўқиш жоиз бўлмаган вақт шу имом минбарга кўтарилган фурсатдир. Аммо имом хутбадан олдин маъруза қилаётган бўлса, масжидга келган намозхон имом турган хонадан бошқа ўринда, таҳийятул масжид намозини ўқиб олиши дуруст бўлади. Имом Муслим  Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадиси шарифда келган воқеа Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳикматларига далолат қилади: «Сулайк ал-Ғатафоний жума куни келди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам минбарда ўтирган эдилар. Сулайк намоз ўқишдан олдин ўтирди. Шунда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам унга: «Икки ракатни ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Туриб икки ракатни ўқиб ол», дедилар». Ушбу ҳадисни шофеъий ва ҳанбалийлар жума кунида, ҳатто имом хутбада бўлса ҳам, таҳийятул масжидни ўқиш жоизлигига далил қилиб келтиришади. Ҳанафий ва моликийлар эса ушбу ҳадисни бундай тушунтиришади: «Ҳадисда зикр қилинган Сулайк розияллоҳу анҳу  ниҳоятда камбағал эди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам унинг аҳволини масжиддаги бошқа одамларга кўрсатиб қўйиш учун унга туриб икки ракат намоз ўқишни буюрдилар. Мақсад эса бойлар Сулайкнинг аҳволидан хабардор бўлиб, унга садақа қилиши учун эди». Дарҳақиқат, шу ҳикмат рўёбга чиққан, келаси жума Сулайкни янги кийим билан келиганлигини кўришган. Пайғамбаримизнинг Сулайк розияллоҳу анҳуга қилган буйруқлари эса фақат унинг ўзига хос бўлган. Мақсад эса юқорида зикр қилганимиздек, садақа қилишга инсонларни далолат қилиб қўйиш эди”.
Таҳийятул масжид намозининг шартларидан бири уни масжидга кирган киши ўтирмасдан ўқишлигидир. Агар киши намоз ўқимасдан ўтириб олса, ундан таҳийятул масжид намози соқит бўлади. Бу хусусда очиқ ҳадислар ривоят қилинган. Юқоридаги ҳадисда эса Сулайк розияллоҳу анҳу масжидга кириб ўтирган эди. Уни туриб намоз ўқишга буюрдилар. Бу эса мақсадни янада равшанлаштиради. Чунки Сулайкдан таҳийятул масжид намози соқит бўлган эди.
Ушбу ҳадиснинг шарҳида Нававий бу таъвилга рози бўлмаган. У киши: “Ҳадиснинг давомида Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қачон бирортангиз жума куни имом хутба қилиб турганида келса, икки ракат намоз ўқиб олсин ва уларни енгил қилсин», дедилар. Бу эса юқоридаги таъвилнинг очиқ-ойдин ботил эканлигини билдиради”, деган. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари бу борада “Ҳадис ва Ҳаёт” китобида шундай ёзади:
“Баъзилар бу намоз жуманинг фарзидан олдинги суннат, десалар, бошқалар бу намоз таҳийяти масжид намозидир, деганлар.
Умуман, имом хутба қилаётганида намоз ўқиш тортишувли масала, чунки бу ҳақда бошқа ривоятлар ҳам бор. Шунинг учун бу масалани фиқҳ китоб¬ларидан ўрганмоқ ва ўз мазҳабига амал қилмоқ ўртада ихтилоф чиқишини тўхтатади, деб айтилади. Шу билан бирга, айтиб ўтиш лозим нарсалар ҳам бор. Ҳанафий мазҳабида имом минбарга чиққанидан кейин намоз ўқиш ҳаром. У хутбани бошлаганда эса, саломга алик олиш, акса урганга яхши тилак айтиш, Қуръон ўқиш ва шунга ўхшаган нарсалар ҳам мутлақо мумкин бўлмайди. Ҳанафийлар бу ҳадисни Пайғамбар алайҳиссалом ҳалиги одамни намоз ўқишга амр қилиб, ўзлари хутбадан тўхтаб турганлари билан изоҳлайдилар. Дора Қутний Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам хутба қилиб турганларида бир киши масжидга кириб келди. Бас, у зот:
«Эй фалончи, намоз ўқидингми?» дедилар.
«Йўқ», деди.
«Тур! Икки ракат намоз ўқиб ол!» дедилар ва у намоз ўқиб бўлгунча интизор бўлиб турдилар.
Бошқа бир ривоятда:
«То у намозини ўқиб бўлгунича хутбани тўхтатиб турдилар», дейилган”. Иқтибос тугади.
Ҳанафийлар усул қоидасига кўра буйруқ ва қайтариқ бир-бирига қарама-қарши келиб қолса, эҳтиёт юзасидан қайтариқ муқаддам қилинади. Шунга кўра хутба пайтида амалдан қайтарилганлик, таҳийятул масжид намозини ўқишга қилинган буйруқдан олдинга қўйилади, яъни имом хутба ўқиётган пайтда намоз ўқишлик ҳаром ҳисобланади. Валлоҳу Аълам).
7.    Муаззин фарз намозига такбир айтаётганда ҳам нафл намози ўқиш макруҳдир. Фақат бомдод намозида суннатни ўқиб, фарзга етиб олишига ишонса, шу суннатни такбир айтилаётган вақтда ҳам ўқишлик жоиз бўлади. Шунда суннатни имомдан узоқроқ ерда ёки бошқа хонада ўқиб олади. Муҳими, суннатни ўқиб олиб, фарзга етиб олса бўлди.
8.    Масжидда ҳайит намозидан олдин ҳам, кейин ҳам нафл намози ўқиш макруҳ.
9.    Ҳожилар Арафотда пешин билан асрни пешин вақтида жамлаб ўқишади, бу жамъи тақдим, дейилади. Шу пайтда икки жам қилинаётган намоз ўртасида ҳам нафл намозларни, ҳатто пешиннинг суннатларини ҳам ўқиш макруҳдир.
Муздалифада эса шом билан хуфтонни ҳожилар хуфтон вақтида жамлаб ўқишади. Бу жамъи таъхир, дейилади. Шу икки жам қилинаётган намознинг ўртасида ҳам, гарчи шомнинг суннатини бўлса-да, ўқиш макруҳдир.
10.    Фарз намозларидан бирортасининг вақти тор бўлиб қолса ҳам, нафлларни ўқиш макруҳ ҳисобланади.
(Изоҳ: Агар фарзнинг вақти тор бўлиб қолса азон ва такбир ҳам, ҳатто бомдоднинг суннати ҳам тарк қилинади ва фарзни қазо қилмай ўқилади. Аммо таҳоратни вақт тор бўлиб қолганлиги билан тарк қилиб, таяммум билан намоз ўқилмайди. Мисол учун бир қудуқ атрофида икки юзта соғлом одам бўлиб, лекин қудуқдан сув олиш учун ягона идишлари бор бўлса, шу одамларнинг ҳар бирлари таҳорат қилиб намоз ўқимоқчи бўлишса, фарзнинг вақти чиқиб кетади. Хўш! Нима қилиш керак? Таҳорат қилганлар қилиб, қолганлар таяммум билан намозни вақтида ўқиб оладиларми? Йўқ! Балки вақт ўтиб кетса ҳам таҳорат қилиб, кейин намоз ўқишади. Чунки таяммум қилишлик учун бу ўринда шарт топилмаяпти).
11.    Хоҳ олди, хоҳ орқа ҳожатларини мажбуран ушлаб туриб намоз ўқиш макруҳдир. Шунингдек, қорин дам бўлганда ҳам елни мажбуран ушлаб ўқилган намоз макруҳ ҳисобланади.
12.    Худди шунингдек, яна хушуъни кетказадиган ҳар қандай муҳим иш ҳозир бўлгандаги ўқилган намозлар макруҳ бўлади. Ниҳоятда оч қолган ёки чанқаган кишига овқат ёки сув олиб келинса, ўз нафсини қондириб олиб, кейин намозга туриши керак. Яна қаттиқ чарчаган киши ҳам бироз дам олиб, сўнг намоз ўқиши мақсадга мувофиқ бўлади.
Агар шу юқорида эслаб ўтилган вақтларда нафл намозлар ўқилса, макруҳи таҳрима билан адо топади. Кимки ушбу пайтларда намозни бошлаб қўйса, уни бузиб намоз ўқишлик макруҳ ёки ҳаром бўлмаган бошқа вақтларда ўқишлиги маъқулдир.

1-    Фарз намозларини ўқиш жоиз бўлмаган вақтлар;
2-    Маркабда намоз ўқиш;
3-    Саждаи саҳв яъни эсдан чиқарганлик саждаси;
4-    Намозда иккиланиб қолишлик;
5-    Саждаи саҳвнинг ўрни ва унинг сифатлари;
6-    Саҳв саждасини қилиш соқит ҳам бўладими?;
7-    Сажда тиловати;
8-    Тиловат саждасининг кайфияти;
9-    Қуръони каримдаги сажда оятлари.
________________________________________

Фарз намозларини ўқиш жоиз бўлмаган вақтлар
Учта вақтда фарз намозларини, жаноза намозларини ўқиш, тиловат саждаларни қилиш жоиз эмас.
1.    Қуёш энди чиқаётган вақтдан то кўтарилгунча, агар бомдоднинг фарзига киришган бўлса-ю, қуёш чиқа бошласа, у намоз бузилади ва қуёшнинг найза бўйи кўтарилишини кутиб, сўнг қазосини ўқийди.
2.    Қуёш тиккага келганда. Бу пайт қиём, дейилади. Ушбу фурсатда ҳам то қуёш оғгунга қадар намоз ўқиш ҳаром ҳисобланади.
3.    Қуёш ботаётганда. Бу шом намозидан тақрибан ярим соат олдинги вақтдир. Лекин ўша куннинг аср намози ўқилмаган бўлса, у қуёшнинг ярми ботган бўлса ҳам, ўқиб олинади.
Жаноза намозлари ҳам агар маййит шу уч вақтдан олдин ҳозир бўлса, ўша вақтни киргизиб ўқишлик дуруст бўлмайди. Аммо қуёш чиқаётганда ёки тиккага келганда, ботаётганда маййит тайёр бўлса, жаноза намозини ўқишлик жоиз. Лекин афзали бу вақтни ўтказиб, кейин ўқишликдир. Тиловат саждаларини ҳам олдин ўқиб қўйиб, сўнг ушбу вақтлардан бирининг киришини кутиб, кейин сажда қилиш жоиз эмас. Лекин сажда қилиш жоиз бўлган фурсатгача кечиктириш афзал.

Маркабда намоз ўқиш
Миниб юриладиган ҳайвонлар устида қайси томонга юзланиб бўлса ҳам, нафл намозлар ўқиш жоиздир. Машина, самолёт, поезд ва бошқа миниладиган нарсалар уловлар жумласидандир. Улов устида нафл намоз ўқишлик учун узоқ сафарга чиққан бўлиши шарт эмас, балки муқим киши узрли бўлмаса ҳам, нафл намозларини маркаб устида ўқишлиги мумкин.
Намозни бошлашда қиблага юзланган бўлиши ҳам шарт эмас, лекин машаққат бўлмаса, қиблага юзланиб олиш мустаҳаб ҳисобланади. Уловини намоз ўқиш асносида юришига оз амал билан тезлашлиги жоиз бўлади. Фарз, вожиб ва кўп таъкидлангани учун бомдоднинг суннатини ҳам улов устида ўқишлик мумкин эмас. Фақат зарурат бўлсагина, дуруст бўлади. Мисол учун ўғрининг хавфи бўлса ёки маркабдан тушса, ўзига ёки отига ё юкларига зарар етса, шу каби узрлар билан фарз, вожиб, бомдод суннатини ҳам маркабда ўқиш жоиз бўлади. Йўловчи оёғида юриб кета туриб нафл намозларини ўқиши жоиз эмас. Қачонки, намоз ўқимоқчи бўлса, тўхтайди ва у намозни мукаммал ўқийди.

Саждаи саҳв яъни эсдан чиқарганлик саждаси
Эсдан чиқарганлиги учун қилинадиган сажда саждаи саҳв, дейилади. Уни бажаришнинг ўзига хос сабаблари бор:
1.    Агар намоз рукнларидан бирор рукнни эсдан чиқариб кечиктирса, саждаи саҳв қилади. Мисол учун намозни бошлаб сано дуосини ўқигандан сўнг қироатни бир рукнни адо қилиш миқдорича ўқимай кечиктирса ёки қироатни қилиб бўлиб, рукуъ қилишни кечиктирса, ёйинки биринчи ракатни ўқиб бўлиб, сажда қилгандан сўнг иккинчи ракатга туришни бир рукн адо қилиш миқдорича кечиктирса ва шу каби рукнларни кечиктириш сабаби билан саждаи саҳв қилинади. Бир рукн уч тасбеҳ ёки бир оят узун ва ё уч оят қисқа миқдорича белгиланади.
2.    Намоздаги вожиблардан бирини эсдан чиқариб тарк қилса ҳам, саждаи саҳв қилади. Мисол учун сураи Фотиҳани ёки ундан кейинги сурани, тўрт ракатли ёки уч ракатли намозлардаги аввалги қаъдани тарк қилса, саждаи саҳв қилади. Аввалги қаъдада ўтиришлик фарзда ҳам, нафл намозларида ҳам вожибдир. Кимки аввалги қаъдада ўтирмай, қиёмга туриб кетса, намозини давом эттиради ва намоз охирида саждаи саҳв қилади. Чунки у вожибни тарк қилди. Вожиб тарк бўлса, унинг ўрни саждаи саҳв билан тўлдирилади. Агар қиёмга тургандан сўнг ўртадаги қаъдада ўтирмаганлиги эсига тушиб қолса-ю, кейин намозини давом эттирмай ўтирса, гуноҳкор бўлади. Чунки у фарздан вожибга қайтган ҳисобланади. Баъзи уламолар намоз бузилади ҳам, дейишади, лекин намози бузилмаса-да, саждаи саҳв қилади. Аммо аввалги қаъдани ўтирмасдан қиёмга туриб кетмоқчи бўлса- ю, қаъда ўтириш кераклиги эсига тушиб қолса, ўша ҳолатига қарайди, агар қаъдага яқин бўлса ўтиради, ташаҳҳудни ўқиб, кейин учинчи ракатга туради. Саждаи саҳв қилмайди. Лекин қиёмга яқин бўлса, қаъдани тарк қилади- да, қиёмга туради ва намозининг охирида саждаи саҳв қилади.
Намоздаги вожибларни тарк қилишлар жумласига витр намозидаги қунут дуосини ўқимай рукуъга бориб қолиш ҳам киради. Имомнинг жаҳрий намозларидаги қироатни махфий қилиб қўйишлиги, махфий намозларни жаҳрий қилиб қўйишлиги ҳам вожибни тарк қилиш жумласидандир. Ушбу ҳолларда ҳам намоз охирида саждаи саҳв қилинади.
3.    Намоздаги вожиблардан бирини ўз ўрнидан кечиктирса ҳам, саждаи саҳв вожиб бўлади. Мисол учун Фотиҳа сурасини зам сурадан кейинга кечиктириб ўқиса ва ҳоказо.
4.    Намоз амалларидан бирортасини зиёда қилиб қўйса ҳам, саждаи саҳв вожиб бўлади. Мисол учун бир ракатда икки бор рукуъ қилиб қўйса ёки уч марта сажда қилса ва ё ортиқча ракатнинг қиёмига туриб кетса ва ҳоказо. Агар намозхон охирги қаъдага ўтирмай, эсидан чиқиб ортиқча ракатга туриб кетса, то ўша ракатнинг саждасигача эсига тушиб қолса, қаъдаи охирга ўтиради ва сўнггида саждаи саҳв қилади. Чунки у охирги қаъданинг фарзини кечиктирди. Аммо ортиқча ракатнинг саждасини қилиб қўйса, ушбу фарз намози нафлга айланади ва олтинчи ракатни ҳам тўлдириб қўйишлик маъқулдир. Чунки нафллар ракати тоқ бўлмайди. Намозни адо қилгач, фарзни қайтариб ўқийди. Чунки у намознинг рукнларидан бўлган қаъдаи охирни йўқотди. Рукн адо қилинмаса, намоз қайтариб ўқилади. Аммо вожиб тарк қилинса, саждаи саҳв билан намоз ўрнига келади. Агар қаъдаи охирда ўтириб ташаҳҳудни ўқиган бўлса-ю, кейин ортиқча ракатга билмай туриб кетса, эсига тушган заҳоти ўтиради ва ташаҳҳудни қайтариб ўқимай, салом беради. Аммо зиёда ракатнинг саждасини қилиб қўйган бўлса ҳам, фарз намози бузилиб, нафлга айланмайди. Чунки у охирги қаъдани ўтирган. Фақат яна олтинчи ракатни ҳам ўқиб, салом беришни кечиктирганлиги сабабли намоз охирида саждаи саҳв қилади. Кейинги икки ракати нафлга ўтади. Саждаи саҳвнинг кўриниши фарз ва нафлларда ҳам бир хилдир.
(Изоҳ: Бир намозда вожиблардан бир нечтаси тарк бўлиб ёки аркон кечиктирилса ҳам, бир марта саждаи саҳв қилиш кифоя қилади).

Намозда иккиланиб қолишлик
Агар намозхон намозининг ракатларида шакка тушиб қолса ва ушбу шакланиши биринчи бор бўлаётган бўлса, намозини бузиб янгидан ўқийди.
(Улуғ имомлардан бирининг шогирди аҳли сўфийлардан бўлган кишига савол қилиб: «Тақсир, агар киши намозининг ракатларида «Иккинчи ракатмиди ёки учинчиси эдими?» деб шакланса, нима қилиши керак?» деб сўраганларида, сўфий унга қараб: «Улуғ Роббисининг ҳузурида бўла туриб шакланадиган ундай ғофил қалбни муолажа қилиш керак», деб жавоб берган экан).
Албатта, намоз ўқувчи имкон қадар хушуъни ҳосил қилишга интилиши керак бўлади. Лекин шакланиш унда доим бўлса, энди намозини бузмайди, балки гумони ғолиб бўлган томонини ҳисобга олиб, намозини давом эттиради. Аммо гумони бир томонга ғолиб бўлмаса, унда шакланган ракатининг озини эътиборга олади. Мисол учун «Учинчи ракатми ёки тўртинчи ракатми?» деб шакланган бўлса, учинчи ракат эди, деб ҳисоблайди ва ўша ракатда ўтириб, ташаҳҳуд ўқишлиги вожиб бўлади. Чунки у тўртинчи ракат ҳам бўлиши мумкин-да. Кейин яна ўрнидан туриб тўртинчи ракатни ўқийди ва охирида саждаи саҳв қилади. Биринчи ва иккинчи ракатда ёки иккинчи ва учинчи ракатлар орасида шакка тушиб қолса ҳам худди шу кўринишга амал қилинади. Мисол учун тўрт ракатли пешин намозини ўқиётган киши биринчи ва иккинчи ракатда иккиланиб қолди. У нима қилади? Бунда у биринчи ракат деб озини ҳисобга олади. Иккинчи ракатни ҳам ўқиб ўртадаги аввалги вожиб қаъдани ўтиради. Сўнг учинчи ракатга туриб, уни адо қилади-да, яна қаъда ўтиради. Чунки бу тўртинчи ракат бўлиши ҳам мумкин. Кейин яна туриб, биз тўртинчи ракат, деб эътиборга олган ракатни ўқийди ва намоз охирида саждаи саҳв қилади. Демак, гумони ғолиб томонига амал қилиб кетса, саждаи саҳв қилмас экан. Лекин гумони ғолиб бўлмаса, шакланган ракатларининг озини эътиборга олиб, учинчи ракатдан сўнг албатта қаъдаи охирни ўтирар экан. Чунки у тўртинчи ракатни ўқиётган бўлиши ҳам мумкин. Тўртинчи ракатдан сўнг қаъдаи охирни ўтирмаса, маълумки, фарз намоз нафлга айланиб кетади. Шунинг олдини олиш учун шакланган киши албатта учинчи ракатдан сўнг ўтириб, ташаҳҳудни ўқийди ва кейин кам томонини ҳисобга олганлиги сабабли тўртинчи ракатга ҳам туриб, уни адо қилади. Бу янглишмовчиликнинг барини саждаи саҳв билан тўлдириб қўяди.
Кимки ракатнинг ададида иккиланиб, уни топиш учун уч тасбеҳ миқдорича ўйланиб туриб қолса ҳам, намоз охирида рукнни кечиктирганлиги учун саждаи саҳв қилади.

Саждаи саҳвнинг ўрни ва унинг сифатлари
Агар намозхон намоз асносида саҳв саждаси вожиб қиладиган бирор амални содир этиб қўйса, у намозини юқорида баён қилинганидек охирига етказади-да, саломни фақат ўнг томонига беради, сўнгра худди намоздаги каби икки марта сажда қилади. Кейин яна ташаҳҳудни қайтариб ўқийди. Бу амал вожибдир. Саловоту Иброҳимийяни ўқишлик эса мустаҳабдир. Кейин намоздан чиқиш учун ўнг ва чап елкасига қараб салом беради. Шу билан нуқсон етган намози ўрнига келиб, комил бўлади.
Саҳв саждасини қилиш соқит ҳам бўладими?
Саҳв саждасини қилиш ушбу ҳолатларда соқит бўлади:
1.    Агар бомдод намозини ўқиётганда вақт зиқ бўлиб, қуёш чиқиб кетиш эҳтимоли бўлса ёки аср намозида ҳам вақт кам қолиб, қуёш ботиб қолиши мумкин бўлса, саждаи саҳв тарк қилинади;
2.    Агар имом жума ёки ҳайит намозларида саждаи саҳвни вожиб қиладиган хатога йўл қўйса, жамоатга ташвиш туғдирмаслик учун уни тарк этади.
3.    Имомга иқтидо қилган киши ҳам ўз хатоси сабабли саждаи саҳв қилмайди, балки агар имом саждаи саҳв қилса, шунда у ҳам имомга эргашганлиги учун уни қилади. Буни ўзининг адашганлиги учун эмас, балки имомга эргашиш вожиб бўлгани учун қилган ҳисобланади. Масбуқ, яъни имомга кечикиб иқтидо қилган киши агар имом саждаи саҳв қилса, унга тобеъ бўлган ҳолда сажда қилади. Кейин туриб етолмай қолган ракатларини ўқиб олади. Имом бир томонга салом берса, иккинчи томонга салом беришини масбуқ бир оз кутиши лозим. Чунки шунда имомнинг хато қилган-қилмагани маълум бўлади.
4.    Агар намозхон саҳв саждасини қилаётиб адашса, бу учун саждаи саҳв қилмайди. Киши саждаи саҳв қилишини эсидан чиқариб қўйса, модомики, намоздан ташқаридаги амаллардан бирини қилмаган бўлса, яъни қибладан бурилиб кетмаган ёки бирор сўз айтмаган ва шу каби амалларни бажармаган бўлса, у саҳв саждасини қайтариб қилади. Саҳв саждасини вожиб қиладиган амаллардан бир нечаси содир бўлса-да, уни бир марта қилиш кифоя.

Сажда тиловати
Сажда оятларини ўқувчи ҳам, эшитувчи ҳам сажда қилиши вожиб бўлади. Унинг вожиб бўлишининг шарти намоз вожиб бўлишидаги аҳлийлик кабидир. Аҳлийлик - мусулмон, балоғат ёшига етган, таҳоратли (ҳайз, нифос ва жунубликдан пок) бўлишдир. Сажда оятларидан бири ўқилгач, уни эшитувчи ва ўқувчи учун баъзан кенг вақтда ва баъзида тез фурсатда сажда қилиб олишлик вожибдир. Агар сажда ояти намоздан ташқарида ўқилса ва ёки эшитилса, уни бажариш учун фурсат кенгроқ бўлса, кечиктирган киши гуноҳкор бўлмайди. Аммо ҳаётининг охиригача кечиктириб, сажда қила олмай вафот этса, гуноҳкор бўлади. Уни кечиктиришнинг ҳукми енгил макруҳдир. Агар сажда ояти намоз ичида тиловат қилинса, бу ҳолда уни адо этишни кечиктириб бўлмайди, балки вақт ўтказмай, сажда қилиш вожиб бўлади.
Агар қасддан сажда қилмаган бўлса, гуноҳкор бўлади. Чунки уни адо қилиш фурсати оздир. Шу вақтнинг ўзида саждани қилиб қўйиш керак. Намоз ичида сажда тиловати ўқилиб сажда қилинмаса, намоздан сўнг унинг қазоси адо этилмайди. Сажда оятлари суранинг ўртасида ёки охирида бўлиши мумкин. Агар сажда ояти суранинг ўртасида бўлса, намозхон уни қироат қилиш билан тўғри саждага бориши афзалдир. Бир марта сажда қилгандан сўнг яна қиёмга туриб сурани охирига етказади ёки шу сурадан намозга кифоя қилгудек оятларни қироат қилади-да, рукуъга боради. Агар сажда қилмаса, фурсатни ўтказиб қўймай, сажда ояти учун қилинадиган саждани ҳам ният қилиб рукуъ қилади. Рукуъ оят саждаси ўрнига ҳам ўтади. Аммо сажда оятидан сўнг вақтни ўтказмай, сажда қилган кишига оят саждасини ният қилиш шарт эмас. Мабодо, сажда қилиш фурсати ўтиб қолса-ю, модомики, у намоз ичида экан, рукуъ билан ҳам, сажда билан ҳам сажда оятини ўқиганлик учун қилинадиган саждани адо қилмайди, балки шу намознинг ўзида хос битта сажда қилади.
Агар сажда ояти сура охирида бўлса, намоз ичида уни ўқиш билан орқасидан саждани ҳам ният қилиб, рукуъ қилишлик афзалдир. Демак, шу рукуъ тиловат саждасининг ўрнига ўтар экан. Аммо сура охиридаги сажда оятини ўқиб, кейин тўғри саждага борса, саждадан кейин яна қиёмга қайтади ва шу сурадан кейинги сурадан бир неча оят ўқиб, сўнгра рукуъ қилади-да, намозини охирига етказади. Сажда тиловатини эшитувчи хоҳ ўқувчининг ёнида туриб эшитсин, хоҳ узоқроқдан, (яъни микрафон орқали эшитсин) фарқи йўқ, барибир сажда қилиши вожиб бўлади. Бунинг акси ўлароқ, эшитувчи сажда оятини балоғатга етмаган гўдакдан ёки мажнундан ва ёки овоз ёзувчи мосламадан эшитса, унга сажда қилишлик вожиб эмас. Чунки тиловат аслидан эмас, балки унинг аҳли бўлмаганлардан содир бўлмоқда.
(Изоҳ: Демак бунда сажда қилиш вожиб, деб эътибор қилинмайди, балки сажда қилиб қўйса, яхши бўлади. Лекин қилмаганлар гуноҳкор ҳисобланмайди. Чунки акс асл ҳукмида эмасдир).
Битта сажда оятини бир ўринда кўп бор такрорласа ҳам, бир марта сажда вожиб бўлади. Аммо жой ўзгарса, ҳар бир жой учун алоҳида сажда қилиш ҳам лозим бўлади.

Тиловат саждасининг кайфияти
Тиловат саждасини қилиш учун ҳам намоздагидек шартлар лозим бўлади. Фақат бунда такбири таҳрима бўлмайди. Тиловат саждаси жаҳрий икки суннат такбири ўртасида ва икки мустаҳаб қиём орасидаги бир марта саждадир. Икки қўл кўтарилмайди, ташаҳҳуд ўқилмайди ва салом ҳам берилмайди. Балки (тик турган ҳолида) такбир айтиб саждага йиқилади. Унда тасбеҳ айтиб, сўнг такбир билан яна қиёмга қайтади.
Саждада «Субҳана Раббиял аъло» деб уч бора айтади. Унга қўшиб ушбу дуони ўқишлик ҳам мустаҳабдир.

اللهُمَّ اجْعَلْهَا عِنْدَكَ ذُخْرًا وَ أعْظِمْ لي بِهَا أجْرًا وَضَعْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا وَ تَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَهَا مِنْ دَاوُدَ عَلَيْهِ السَلَامِ
“Аллоҳуммажъалҳа ъиндака зуҳрон ва аъзимлий биҳа ажрон вазоъ ъанний биҳа визрон ва тақоббалҳа минний кама тақоббалатаҳа мин Давуда алайҳис салам”.
«Аллоҳим, ушбу саждани ҳузурингда (менга) заҳира қилгин, у сабабли ажримни зиёда қилгин, унинг сабабидан гуноҳларимни ечиб юборгин, бу саждани худди Довуд алайҳиссаломдан қабул қилганингдек, мендан ҳам қабул эт».
Яна бу дуони ҳам айтади:

سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ بِحَوْلِهِ وَ قُوَّتِهِ فَتَبَارَكَ اللهُ أحْسَنُ الْخَالِقِينَ
«Сажада важҳий лиллазий холақоҳу ва шаққо самъаҳу ва басороҳу биҳавлиҳи ва қувватиҳ фатабарокаллоҳу аҳсанул холиқийн».
Маъноси: «Юзим уни Яратган ва унда куч-қуввати билан кўз-қулоқни очган Зотга сажда қилди. Бас, яратгувчиларнинг энг яхшиси Аллоҳ баракотли ва буюкдир.».
(Изоҳ: Тиловат саждаси учун қуйидаги дуони ўқиса ҳам бўлади:
سَجَدْتُ لِلرَّحْمَنِ آمَنْتُ بِالرَّحْمَنِ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ
«Раҳмоннинг ўзигагина сажда қилдим, Раҳмонга иймон келтирдим. Эшитдик ва итоат қилдик, эй Роббимиз мағфаратингни сўраймиз ва қайтиб бориш Сенгадир»).

Ўтирган ҳолида сажда оятини тиловат қилган киши тик туриб кейин сажда қилиши мустаҳабдир. Сажда оятини тиловат қилган киши билан уни эшитганлар бирга сажда қилишса, эшитганлар тиловат қилгандан олдин бошларини саждадан кўтармаганлари маъқул. Чунки оятни ўқиган киши эшитувчилар учун имом ўрнида бўлади.

Қуръони каримдаги сажда оятлари
Қуръони каримнинг ўн тўрт жойида сажда ояти бўлиб, уни ўқиган ва эшитган кишилардан сажда қилишлари талаб қилинади. Уларни сизга тартиб билан баён этамиз:
1.    Аъроф сурасининг 206-ояти.
2.    Раъд сурасининг 15-ояти.
3.    Наҳл сурасининг 49-ояти.
4.    Исро сурасининг 109-ояти.
5.    Марям сурасининг 58-ояти.
6.    Ҳаж сурасининг 18-ояти.
7. Фурқон сурасининг 60-ояти. 
8.    Намл сурасининг 24-ояти.
9.    Сажда сурасининг 15-ояти.
10.    Сод сурасининг 24-ояти.
11.    Фуссилат сурасининг 37-ояти.
12.    Нажм сурасининг 62-ояти.
13.    Иншиқоқ сурасининг 21-ояти.
14.    Иқроъ сурасининг 19-ояти.
Ушбу сажда оятларининг ҳар бирига Мусҳафи шарифда ўқиган кишини огоҳлантириш учун белги қўйилган. Сажда қилишлик ушбу оятлардан бирини бутун ўқиганда вожиб бўлади. Сурадаги сажда оятини ўқимасдан ташлаб кетиш макруҳдир. Чунки бу саждани ёқтирмасликка ўхшаб қолади. Таҳорати йўқлиги сабабли сажда қилишга тайёр бўлмаган кишиларга шафқат қилиб, улар олдида сажда оятини махфий ўқишни уламолар яхши амал, деб санашган.

1-    Жума намози;
2-    Жуманинг вожиб бўлиш шартлари;
3-    Жума намозининг дуруст бўлиш шартлари;
4-    Жуманинг суннатлари ва одоблари;
5-    Жума кунида макруҳ бўлган амаллар;
6-    Икки ийд намозлари;
7-    Ийд намозларининг кўриниши;
8-    Такбиру ташриқлар;
9-    Мулоҳаза;
10-    Икки ҳайитдаги суннат амаллар;
11-    Ҳайит намозларидаги ҳикматлар.
________________________________________

Жума намози
Жума намози фарзи айн бўлиб, у икки ракатдир. Агар жума куни пешин вақтида азон айтилса, ҳар бир мукаллаф мусулмонга ўз амалини тарк қилиши, олди-сотдисини қўйиб, жума намозини ўқиш учун масжидга қараб ҳаракат қилиши қатъий фарз бўлади. Жума намозидан олдин бир салом билан тўрт ракат, ундан кейин ҳам тўрт ракат намоз ўқишлик суннати муаккадалардан ҳисобланади.

Жуманинг вожиб бўлиш шартлари
Жума намозини ўқиши лозим бўлган кишиларда маълум шартлар топилиши керак:
1.    Ҳур-озод бўлиши шартдир. Қулга ва маҳбусга жума фарз бўлмайди.
2.    Эркак бўлиши шартдир. Аёлларга жума фарз эмас.
3.    Балоғатга етган бўлиши ҳам шартдир. Гўдакка гарчи унинг бўйи чўзилиб қолган бўлса ҳам, жума фарз бўлмайди. Лекин уни ота-онаси худди бошқа фарзларга буюрганидек, жумага ҳам буюриб туришлари лозим.
4.    Саломат бўлиши ҳам шартдир. Касал кишига жума фарз бўлмайди.
5. Кўзи соғлом бўлиши ҳам шартдир. Кўзи ожизга жума фарз эмас.
6.    Икки оёғи саломат бўлиши ҳам шарт. Жумага боришдан ожиз бўлиб ўтириб қолган кишига ҳам жума ўқиш фарз бўлмайди.
7.    Хотиржамлик ҳам шартдир. Ўз нафси учун бирор золимнинг ёки бирор фитнанинг хавфи бўлса ҳам, у кишига жума намози фарз бўлмайди.
8.    Шаҳарда истиқомат қилаётган бўлиши ҳам шарт. Шаҳар деб унинг таклиф ёшига етган аҳолиси энг катта масжидга тўпланганда сиғмайдиган даражада бўлган маконга айтилади.
9.    Яна шу шаҳарнинг қозиси ва ёки амири бўлиши ҳам шартдир.
10.    Муқимлик ҳам жума намозини ўқишликни вожиб қиладиган шартлардандир. Агар киши мусофир бўлса, унга жума намозини ўқишлик вожиб бўлмайди. Лекин шу мусофир борган шаҳарда ўн беш кундан кўпроқ туришни ният қилса, унга жумани ўқиш вожиб бўлади. Яъни, жумани ўқиш вожиб бўлиши учун ўз ватанида бўлиши шарт эмас, балки мусофир юртда бўлса-да, у ерда иқоматни ният қилган бўлса, жумани ўқиш вожибга айланади. Фақат шарт шуки, иқомат ният қилган макони жомеъ масжидидан тақрибан икки юз метрдан узоқ бўлмаслиги керак.
Кимга жума намозини ўқиш вожиб бўлмаса, у жуманинг ўрнига пешинни ўқийди. Мабодо, жумани ўқиса ҳам, дуруст бўлаверади, яна қайтариб пешинни ўқимайди. Аммо аёллар хоҳ кексалари бўлсин, хоҳ ёшлари бўлсин, жамоат бўлишлари макруҳлиги учун жуманинг ўрнига пешинни ўқиганлари афзалдир. Мазкур узрлар сабабли жуманинг ўрнига пешинни ўқийдиган кишилар имом жума намозини ўқиб бўлгандан кейин пешинни ўқиганлари маъқул. Чунки имом жумани адо қилмай туриб, узрлилар пешинни ўқишлари макруҳ ҳисобланади.
(Изоҳ: Яна жума намозини ўқий олмаганлар ўша куннинг пешинини ёлғиз ҳолда жамоат бўлмасдан ўқишади).

Жума намозининг дуруст бўлиш шартлари
Жума намозининг дуруст бўлиши учун қуйидаги шартлар мукаммал бўлиши лозимдир:
1.    Жума шаҳарда ўқилиши керак. Юқорида шаҳарнинг таърифини келтирдик.
Агар шаҳар бўлиши шарти топилмаган қишлоқда жума намози ўқилса, дуруст бўлмайди. Уларга пешинни ўқишлик лозим бўлади.
2.    Жума намозига имомликка султон ёки унинг ноиби ва ё ўша масжидга тайин қилинган имом бўлиши шартдир. Худди шу аҳвол бугунги воқеъликда мавжуддир.
3.    Пешин вақти кирган бўлиши ҳам шартдир. Чунки пешин вақти жуманинг вақти ҳисобланиб, ундан олдинроқ ўқилган жума намози дуруст бўлмайди. Пешин вақти чиқиши билан жуманинг ҳам вақти чиқади.
4.    Хутба. Жумада озми-кўпми хутба ўқишлик ҳам шартдир. У ҳамд (алҳамдулиллаҳ), тасбеҳ (субҳаналлоҳ), таҳлил (ла илаҳа иллаллоҳ)ни бир марта айтиш билан ҳам хутба ўрнига ўтади. Лекин шунинг ўзи билан кифояланиш макруҳдир. Жумада битта хутбанинг ўзини ўқиса кифоя қилади. Лекин уни такрор ўқишлик суннатдир. Хутбани намоздан олдин айтиш шарт қилинади.
5.    Жума намозига имомдан ташқари уч киши ҳозир бўлиши ҳам шартдир. Чунки жамоат ушбу адад билан ҳосил бўлади. Шу жамоат оқил, балоғатга етган эркаклардан ташкил топган бўлиши лозим. Мабодо, жамоат оқил, балоғатга етган мусофир ёки касал кишилардан ташкил топган бўлса ҳам, кифоя қилади. Аммо фақат аёллар ва гўдаклардан ташкил топган жамоат билан жума намозини ўқиш дуруст бўлмайди.
(Изоҳ: Бошқа намозлардан кўра жума намозида имомдан ташқари уч киши бўлишининг шарт қилиниши сабаби агар имомнинг таҳорати кетиб қолса, сафдан бир кишини ўрнига тортиб қўяди, шунда орқада жамоат сақланиб қолиши лозим. Мабодо, кейинги имомнинг ҳам таҳорати синиб қолса, энди жума ботил бўлиб, ўрнига пешинни ўқишлари шарт бўлади).
Жуманинг хутбасида бир қанча суннатлар бўлиб, уларнинг баъзиси хатибга ва баъзиси хутбага тегишлидир. Хатиб катта-ю кичик бетаҳоратликдан пок бўлиши керак. Мабодо таҳорати бўлмаса ҳам, хутбаси макруҳлик билан дуруст бўлади. Имом хутбани бошлашдан олдин бир оз минбарда ўтириши ҳам суннатдир. Лекин қавмга салом бериши макруҳ ҳисобланади. Хутбани тик турган ҳолда қилишлик ҳам суннатдир. Агар ўтириб хутба айтса ҳам, бироз кароҳият билан жоиз бўлаверади. Имом хутбани қавмга юзланган ҳолда қилиши ҳам суннатдир. Ўнг ёки чап томонга бурилиб олмайди. Хутбани иккита қилишлик, улар орасида уч оят миқдорича ўтиришлик суннатдир. Агар ўртадаги ўтиришни тарк қилса, гуноҳкор бўлади.
(Изоҳ: Ушбу икки хутбанинг орасида ўтирган пайтида қўлини кўтариб дуо қилишлиги тўғри эмас. Балки бу ўринда бир оз сукт қилиб ўтириш суннатдир. Жума кунида дуо ижобат бўладиган бир соат беркитилганлиги ҳадислардан маълумдир. Уламоларимиз имом хутбадан тушиб намоз учун меҳробга қараб юраётган пайтни ушбу соат бўлиши мумкин, дейишади).
Аввалги хутбани бошлашда «Аъузу биллаҳи минаш шайтонир рожийм»ни ўзи ичида айтади. Кейин жаҳрий қилиб Аллоҳга ҳамд ва Унинг ўзига лойиқ бўлган саноларни айтади. Сўнгра икки шаҳодат калималарини ўқиб, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловоту салом йўллайди. Сўнгра маъсиятлардан сақланиш, Аллоҳ таолонинг ғазаби ва азобини вожиб қилиб қўядиган амаллар қилишдан огоҳлантириб одамларга ваъз ва насиҳат қилади. Яна уларга дунё ва охиратда нажотга сабаб бўладиган амалларни эслатади. Аввало ўзини, қолаверса барча жамоатни тақвога тавсия қилади. Кейин мавзуга тегишли бўлган оятдан бир оят тиловат қилади. Иккинчи хутбани Аллоҳ таолога ҳамду сано айтиш билан бошлайди, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловоту салом йўллайди. Сўнгра барча мўъмин-мўъминалар ва муслим-муслималарнинг ҳақларига дуо қилади. Хутбани қисқароқ қилиб, намозни узайтириш ҳам суннат амалларидандир.
6.    Жума намозининг дуруст бўлиш шартларидан яна бири ҳамма мусулмонлар учун масжидга кириш рухсати бўлишидир. Масжидга баъзиларнинг кириши таъқиқлаб қўйилса, ўша масжидда жума ўқиш дуруст бўлмайди.
7.    Жума намозини ўқиш учун жамоат бўлиш ҳам шартдир. Бу ҳақда юқорида баён қилинди.
Киши имомга жума намозини қай бир ҳолатида иқтидо қилса ҳам, у жумани топган бўлади. Агар саждаи саҳвдан кейинги ташаҳҳуд ўқилаётганда иқтидо қилган бўлса ҳам, у жума намозига етган ҳисобланиб, имомнинг саломидан кейин етолмай қолганларини охирига етказиб қўяди.

Жуманинг суннатлари ва одоблари
1. Жумага ғусл қилиб, хушбўйланиб, энг чиройли кийимини кийиб бориш суннатдир;
2. Жумага эртароқ келиш ҳам суннатдир;
3. Жума кечаси ва кундузи Каҳф сурасини ҳам ўқиш суннатдир;
4. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва саломни кўп айтиш; Камида кечаси уч юзта, кундузига ҳам шунча айтса, яхши бўлади. Кўп айтишнинг эса чегараси йўқ;
5. Дуони кўп қилиш ҳам суннатдир; Чунки жума кунида бир соат борки, унда дуолар албатта ижобат бўлади.

Жума кунида макруҳ бўлган амаллар
1.    Ўтирган одамларни оралаб, елкаларидан ошиб олдинга ўтиш макруҳдир. Аммо ўтирадиган жой топа олмаса-ю, олдинда бўш жой бўлса, унда бу макруҳ бўлмайди.
2.    Хутба ўқилаётган вақтда гапиришлик ҳам ҳаромга яқин макруҳ ҳисобланади. Хоҳ сўзлагувчи имом-хатибга яқин жойда бўлсин, хоҳ узоқроқда бўлсин, хоҳ дунё сўзини гапирсин, хоҳ зикр қилсин, барибир макруҳи таҳримий бўлади. Ҳатто шу пайтда саломга алик олиш, аксага жавоб қайтариш ҳам макруҳ амаллардандир. Агар имом хутбада Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот айтишни тарғиб қиладиган оятни ўқиса, яъни:

يَا أيُّهَا الَّذِيْنَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيمًا
“Я айюҳал лазийна аману соллу ъалайҳи ва саллиму таслийма”.
«Эй мўъминлар, сизлар ҳам у зотга саловот ва салом айтинглар», деса, ичида саловот айтиб қўяди.
3.    Хутба вақтида намоз ўқиш ҳам макруҳи таҳримий ҳисобланади.

Икки ийд намозлари
Ийд намозларини ўқишлик дуруст ва вожиб бўлиши учун  жума намозининг шартлари унда ҳам топилиши лозимдир. Фақат иккита амалда жума намозидаги шартларга хилоф бўлади:
1.    Ийд намозларида хутба ўқиш суннат бўлиб, жума намозида эса у шарт эди.
2.    Жума намозида хутба намоздан олдин ўқилса, ийд намозларида намоздан кейин қилинади. Хутбага киришдан олдин имомнинг бир оз ўтириши ийд намозларининг хутбасида макруҳ ҳисобланади. Аммо жума намози хутбасини бошлашдан олдин унинг бир оз ўтириши суннат эди.
Ийду фитр хутбасида имом мусулмонларга фитр садақаси ҳукмлари тўғрисида маълумот берса, ийду қурбон хутбасида эса қурбонлик, такбиру ташриқ ҳукмларидан таълим беради. Имом-хатиб ийд намозидан олдинги жумада жамоатни ушбу нарсалардан огоҳлантириб қўйиши лозим.
Рамазон ҳайити биринчи куни ўқилмай қолса, у иккинчи куни ўқилади. Қурбон ҳайити маълум узрлар сабабли биринчи куни ўқилмаса иккинчи ёки учинчи куни ўқишнинг кароҳияти йўқ. Аммо узрсиз кечиктириш макруҳ.

Ийд намозларининг кўриниши
Ҳайит намозларини ўқишлик вожибдир. У икки ракат бўлиб, жамоат билан биргаликда масжидда ўқилади. Бу намозга азон ҳам, такбир ҳам айтилмайди, балки бир киши «жамоат намозига», деб нидо қилади. Имом қироатни жаҳрий қилади. Ҳар бир ракатда уч маротаба такбир айтиш вожибдир. Бу такбирлар «Такбиру завоидлар», дейилади. Намознинг кўриниши қуйидагича:
Намоз ўқувчи имом ийду фитрни ёки ийду қурбон намозини ният қилади. Қўлларини қулоқ баробар кўтариб такбиру таҳрима билан намозга киришса, иқтидо қилувчилар ҳам намозни ният қилиб такбири таҳрима билан унга эргашишади. Шу билан биринчи ракат бошланади. Ҳаммалари худди бошқа намозларидаги каби қўлларини боғлаб, киндик остига қўйишади. Кейин имом ҳам, имомга эргашувчилар ҳам сано дуосини махфий қилиб ўқишади. Сўнгра имом такбиру завоидларни бошлайди. Улар учта бўлиб, имомга эргашувчилар ҳам буларни қайтаришади, лекин имом такбирни жаҳрий айтса, имомга эргашувчилар махфий айтишади. Барчалари такбири таҳримадаги каби ҳар бир такбирда қўлларини қулоқлари баробаригача кўтаришади, сўнгра икки ёнларига ташлашади. Ҳар бир такбир орасида уч такбир миқдорича вақт ўтказишади. Ҳар бир такбири завоидлар айтилганда имом ҳам, имомга эргашувчилар ҳам қўлларини қулоқлари баробарича кўтаришлари суннатдир. Учинчи такбирдан сўнг намозхонлар қўлларини боғлашади, имомга эргашувчилар жим туришади. Имом эса «Ауъзу... » ва «Бисмиллаҳ... »ни махфий ўқиб, кейин сураи Фотиҳа билан бирор сурани жаҳрий қилиб ўқийди. Зам сура учун Аъло сурасини биринчи ракатда ўқишлик мустаҳаб ҳисобланади. Кейин рукуъ ва сажда қилиб, иккинчи ракатни ўқиш учун қиёмга туришади. Иккинчи ракатда ҳам имомга эргашувчилар жим туришади. Имом «Бисмиллаҳ...»ни махфий айтиб, Фотиҳа билан ундан сўнг бирор сурани жаҳрий ҳолда қироат қилади. Зам сурага иккинчи ракатда Ғошия сурасини ўқишлик мустаҳабдир. Имом қироатдан фориғ бўлгандан кейин рукуъдан олдин яна такбиру завоидлар бошланади. Ҳар бир такбиру завоидлар айтилганда қўлларини кўтаришлик суннат амалдир. Учта такбирдан сўнг тўртинчи такбирга қўлни кўтармасдан рукуъ қилишлик учун такбир айтилади. Кейин рукуъ ва саждаларни бажаришади. Қаъдада ташаҳҳуд, саловоту Иброҳимийя ва маъсур дуолар ўқиб салом берилади. Шу билан намоз томомига етади. Ийд намозларининг ушбу кўриниши бошқаларидан аълороқдир. Баъзи кўринишларида такбирлар учтадан кўпроқ айтилади, баъзиларида эса иккинчи ракатдаги қироатдан олдин такбиру завоидлар айтилади. Демак бу каби ўқиш ҳам жоиздир. Агар имом такбирларни зиёда айтса, орқадагилар унга эргашишлари вожиб бўлади. Имомга эргашувчи имомга қиём ҳолатида етса-ю, лекин такбирларга ета олмаган бўлса, ўзи ёлғиз тик турган ҳолида такбир айтиб қўяди. Имомга бир ракат кечикиб етишган бўлса, у салом бергандан кейин туриб ўзи қироат қилади. Кейин такбиру завоидларни айтади сўнгра рукуъ қилади. Агар имомга эргашувчи имомни рукуъ қилган ҳолида топса, тик турган ҳолатда такбиру таҳримани айтади. Имом рукуъдан бошини кўтаргунча учта такбирни айтиб олишга кўзи етса уни айтади-да, кейин рукуъ қилади. Мабодо етолмаслик эҳтимоли бўлса, такбиру таҳримадан кейин рукуъ қилади ва рукуъ ҳолида қўлларини кўтармай такбир айтади. Агар завоидларни тугатмасдан олдин имом рукуъдан бошини кўтарса, энди ундан такбиру завоидлар соқит бўлади. Чунки имомга эргашишлик вожибдир. Агар имомга рукуъдан кейин иқтидо қилган бўлса, такбирларни имомга эргашган ҳолда айтмайди, балки имом салом бергач, ўрнидан туриб ета олмай қолган ракатни ўқийди ва шунда ўзи завоидларни ҳам айтиб қўяди.

Такбиру ташриқлар
Арафа кунининг бомдодидан бошлаб (яъни, зулҳижжанинг тўққизинчисидан) ҳайитнинг тўртинчи куни аср намозигача, яъни зулҳижжанинг ўн учинчи кунигача ҳар фарз намоздан сўнг такбиру ташриқни айтиш намозхонлар учун вожиб бўлади. Машҳур такбир ушбудир:

اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ

Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар, ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар, валиллаҳил ҳамд.
Такбиру ташриқни шаҳарда муқим бўлиб турган, фарз намозини жамоат билан бирга ўқиган кишилар учун айтиш вожиб бўлади. Мусофирга уни айтиш вожиб эмас, балки муқимга иқтидо қилган бўлса вожиб бўлади. Қишлоқда муқим турган киши учун ҳам, нафл намозларидан кейин ҳам, ёлғиз ўқувчи киши учун ҳам такбирни айтмоқ вожиб бўлмайди.
(Изоҳ: Қишлоқ, деганда ўша жойдаги энг катта масжидга таклиф ёшига етган кишилар кириши билан тўлмаган маконга айтилади).
Витр намози, ийд намози ва жаноза намозидан кейин ҳам такбир айтилмайди. Фарз намозларининг орқасидан такбирни саломга улаб айтишлик маъқул амалдир. Саломдан кейин такбирни қастдан айтмай, бирор сўз сўзласа ёки бирор иш қилса гуноҳкор бўлади. Орқасидан такбир айтишлиги вожиб бўлган намозларнинг бирортасини қазо қилиб қўйса, у намозини ташриқ кунларидан бошқа кунда қазосини ўқиса ҳам, такбирни айтиб қўяди. Чунки қазо адодан ҳисобланади.
(Яъни қазо намозларини вақтида ўқиладиган намозлар каби адо қилинади)
Қазонинг ҳукми адонинг ҳукми билан бир хилдир. Агар киши ташриқ кунларида олдинги қазо намозини ўқиса, унинг орқасидан такбирни айтмайди. Агар имом такбирни тарк қилса ҳам, имомга эргашувчи тарк қилмайди.

Мулоҳаза
Ийд намозининг вақти қуёш бир найза бўйи кўтарилгандан то икки найза бўйи кўтарилгунча бўлган фурсатдадир.
(Яъни, қуёш чиққандан йигирма минут кейин ийд намозининг вақти кириб, заволга тақрибан йигирма минут қолгунча уни ўқиш мумкин).
Рамазон ҳайитини маълум узр билан иккинчи кунда ўқиш жоиздир. Қурбон ҳайитини эса уч кунгача кечиктириш мумкин бўлади. Бир шаҳарда янги чиққан ой кўрилиб, иккинчи шаҳарда кўрилмай қолиши, гувоҳларнинг гувоҳлиги заволдан кейинга кечикиб кетиши каби нарсалар ҳайитни кечиктириб ўқишлик учун узр ҳисобланади.

Икки ҳайитдаги суннат амаллар
Жума кунидаги каби ғусл қилишлик, янги кийимларини кийишлик ва хушбўйланиш икки ҳайитда ҳам суннатдир.
Рамазон ҳайитида намозгоҳга чиқишдан олдин топган хурмодан тоқ, топмаган бирор ширинлик еб олиши ҳам суннатдир. Чунки бу билан киши ўзининг рўза эмаслигини билдиради. Қурбон ҳайитида эса намоздан қайтиб, ўзининг қурбонлиги гўштидан егунга қадар ҳеч нарса емай туриши суннатдир.
(Изоҳ: Баъзилар қурбон ҳайитида ҳеч нарса емай намозга чиқиш суннатлигини нотўғри тушуниб, қурбон ҳайитида куннинг аввалги ярмига қадар рўзани ният қилиш керак, дейишади. Шу билан бирга улар ушбу кун саҳарликка туришади ва оғизларини ният билан беркитиб намозга чиқишади. Ҳайит намози ўқиб бўлингач эса, худди ифторликдаги каби оғизларини очишади. Бу жоҳилликдир. Чунки ҳайит кунларида рўзани ният қилиш ҳаром амаллардандир. Бунинг устига Исломда ярим кунга ният қилинадиган рўзанинг ўзи йўқ).
Рамазон ҳайитини ўқиш учун намозгоҳга чиқаётган киши махфий ҳолда ўзи такбирни айтиши, қурбон ҳайитига чиқаётганда эса жаҳрий қилиб такбирни айтиши ҳам суннат амаллардандир. Ҳайит намозидан кейин ўша намозгоҳда нафл намоз ўқишлик макруҳдир.
Намозга бир кўчадан бориб, бошқа кўчадан қайтиб келиш ҳам суннатдир.
(Изоҳ: Чунки йўлни ўзгартиришдан бир қанча  ҳикматлар содир бўлади:
1.    Ибодатни кўпайтириш;
2.    Қиёматда икки йўлнинг гувоҳлик бериши;
3.    Аллоҳнинг зикри таралиши;
4.    Камбағалларга садақа улашиш,
5.    Кўпроқ кишилар билан кўришиш;
6.    Раҳматга етишиш ва ҳоказо...)

Ҳайит намозларидаги ҳикматлар
Ҳайит намозларини ўқиш учун ҳамма мусулмонлар бир ўринга тўпланишиб, елкама елка саф тортиб турадилар. Барча бир-бирини байрам билан қутлаб, бойлар фақир биродарларига икром кўрсатиб, улардаги ҳожатмандлик аламини енгиллатишади. Ҳайит кунлари мусулмонларнинг ҳаёти янада саодатли тус олади.
(Изоҳ: Аммо ҳали-ҳануз сақланиб қолган хунук одатларни ташлай олмаётганлар, Исломнинг икки буюк байрамини азадорлик билан ўтказиб, байрам шукуҳи ва файзидан бебаҳра қолаётганлар ҳам бордир. Бунинг сабаби уларнинг қалбида Ислом шиорларини улуғлашлик каби ҳамиятнинг топилмаслигидир. Улар маҳалла ғийбатчиларининг гап сўзларидан қўрқадилар. Аллоҳнинг улуғлигини қалбларига жойлай олмаган, қасди суст кишилардир. Аллоҳ таоло барчамизга ҳақни билдирсин ва унга эргашишни насиб қилсин. Ботилни ҳам ботил эканлигини таништирсин ва ундан сақланишга тавфиқ берсин).
Икки ийд намозидаги мусулмонлар жамоати душманлар кўз ўнгида улкан ҳайбатни касб этади. Ушбу муборак кунларда уфқни мусулмонларнинг такбир ва таҳлил айтаётган овозлари тўлдириб юборади. Бу икки муқаддас кунда Аллоҳ таолонинг мусулмонларга берган фазилати, уларни икром қилишлиги, ёлғиз Аллоҳга иймон келтирган, фақат Ўзининг розилигини талаб қилган ҳолда рамазони шариф ойидаги кечқурунги бедорлик, кундузги рўзадорлик ибодатларини мақбул айлаганлиги намоён бўлади. Бир ойни рўза ҳолида ўтказган мўъминнинг хурсандлиги ийдул фитр кунида яна ҳам ортиб кетади. Қилган амалларининг натижаси маълум маънода унинг ўзига кўриниб, бундан қувонади. Гўё у икки ажрнинг бирини дунёда олгандек, охиратдагиси эса уни кутиб тургандек бўлади.
Зулҳижжанинг ўн кунидан кейин қурбонлик байрами келади. Ушбу ўн кунликда қилинган амаллар бошқа йилнинг кунларидаги солиҳ амаллардан афзал туради. Зулҳижжанинг ўнинчи куни арафа бўлиб, ҳожилар бу кунда Арафотда турадилар. Ушбу амал ҳажнинг улуғ фарзларидан биридир.
Хуллас, мусулмонлар илоҳий китоб бўлмиш Қуръонга амал қилиб, Исломдаги ушбу икки байрам орқали гуноҳларининг мағфират қилиниши, амалларининг мақбул бўлиши билан улкан шодиёнага эришадилар.
Бундан ортиқ фазилат қаерда бор?!
Бундан ортиқ раҳмат қаерда бор?!
(Сен: «Аллоҳнинг фазли ила ва Унинг раҳмати ила. Бас, ана шу билан хурсанд бўлсинлар. У улар жамлайдиган нарсалардан яхшидир», деб айт. (Юнус сураси, 58 оят)
Бир умматга икки дунё бахтига эриштирувчи илоҳий китоб берилиши ўша миллатга Аллоҳнинг фазли ва марҳаматидир. Бу миллат ушбу оятга амал қилиб, қанча хурсанд бўлса, арзийди. Аллоҳ таолонинг фазли ва марҳамати бўлмиш Қуръони Каримга иймон келтириб, уни ўзига дастур қилиб олган зотлар ўша энг улуғ фазл ва раҳматга эришган кишилар сифатида қанчалик хурсанд бўлсалар, шунчалик оз. Қуръонга эришиш дунёдаги бошқа ҳамма нарсаларни жамлаб, ўшаларга эга бўлишдан кўра яхшироқдир). (Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф тафсири).

1-    Жума намози;
2-    Жуманинг вожиб бўлиш шартлари;
3-    Жума намозининг дуруст бўлиш шартлари;
4-    Жуманинг суннатлари ва одоблари;
5-    Жума кунида макруҳ бўлган амаллар;
6-    Икки ийд намозлари;
7-    Ийд намозларининг кўриниши;
8-    Такбиру ташриқлар;
9-    Мулоҳаза;
10-    Икки ҳайитдаги суннат амаллар;
11-    Ҳайит намозларидаги ҳикматлар.
________________________________________

Жума намози
Жума намози фарзи айн бўлиб, у икки ракатдир. Агар жума куни пешин вақтида азон айтилса, ҳар бир мукаллаф мусулмонга ўз амалини тарк қилиши, олди-сотдисини қўйиб, жума намозини ўқиш учун масжидга қараб ҳаракат қилиши қатъий фарз бўлади. Жума намозидан олдин бир салом билан тўрт ракат, ундан кейин ҳам тўрт ракат намоз ўқишлик суннати муаккадалардан ҳисобланади.

Жуманинг вожиб бўлиш шартлари
Жума намозини ўқиши лозим бўлган кишиларда маълум шартлар топилиши керак:
1.    Ҳур-озод бўлиши шартдир. Қулга ва маҳбусга жума фарз бўлмайди.
2.    Эркак бўлиши шартдир. Аёлларга жума фарз эмас.
3.    Балоғатга етган бўлиши ҳам шартдир. Гўдакка гарчи унинг бўйи чўзилиб қолган бўлса ҳам, жума фарз бўлмайди. Лекин уни ота-онаси худди бошқа фарзларга буюрганидек, жумага ҳам буюриб туришлари лозим.
4.    Саломат бўлиши ҳам шартдир. Касал кишига жума фарз бўлмайди.
5. Кўзи соғлом бўлиши ҳам шартдир. Кўзи ожизга жума фарз эмас.
6.    Икки оёғи саломат бўлиши ҳам шарт. Жумага боришдан ожиз бўлиб ўтириб қолган кишига ҳам жума ўқиш фарз бўлмайди.
7.    Хотиржамлик ҳам шартдир. Ўз нафси учун бирор золимнинг ёки бирор фитнанинг хавфи бўлса ҳам, у кишига жума намози фарз бўлмайди.
8.    Шаҳарда истиқомат қилаётган бўлиши ҳам шарт. Шаҳар деб унинг таклиф ёшига етган аҳолиси энг катта масжидга тўпланганда сиғмайдиган даражада бўлган маконга айтилади.
9.    Яна шу шаҳарнинг қозиси ва ёки амири бўлиши ҳам шартдир.
10.    Муқимлик ҳам жума намозини ўқишликни вожиб қиладиган шартлардандир. Агар киши мусофир бўлса, унга жума намозини ўқишлик вожиб бўлмайди. Лекин шу мусофир борган шаҳарда ўн беш кундан кўпроқ туришни ният қилса, унга жумани ўқиш вожиб бўлади. Яъни, жумани ўқиш вожиб бўлиши учун ўз ватанида бўлиши шарт эмас, балки мусофир юртда бўлса-да, у ерда иқоматни ният қилган бўлса, жумани ўқиш вожибга айланади. Фақат шарт шуки, иқомат ният қилган макони жомеъ масжидидан тақрибан икки юз метрдан узоқ бўлмаслиги керак.
Кимга жума намозини ўқиш вожиб бўлмаса, у жуманинг ўрнига пешинни ўқийди. Мабодо, жумани ўқиса ҳам, дуруст бўлаверади, яна қайтариб пешинни ўқимайди. Аммо аёллар хоҳ кексалари бўлсин, хоҳ ёшлари бўлсин, жамоат бўлишлари макруҳлиги учун жуманинг ўрнига пешинни ўқиганлари афзалдир. Мазкур узрлар сабабли жуманинг ўрнига пешинни ўқийдиган кишилар имом жума намозини ўқиб бўлгандан кейин пешинни ўқиганлари маъқул. Чунки имом жумани адо қилмай туриб, узрлилар пешинни ўқишлари макруҳ ҳисобланади.
(Изоҳ: Яна жума намозини ўқий олмаганлар ўша куннинг пешинини ёлғиз ҳолда жамоат бўлмасдан ўқишади).

Жума намозининг дуруст бўлиш шартлари
Жума намозининг дуруст бўлиши учун қуйидаги шартлар мукаммал бўлиши лозимдир:
1.    Жума шаҳарда ўқилиши керак. Юқорида шаҳарнинг таърифини келтирдик.
Агар шаҳар бўлиши шарти топилмаган қишлоқда жума намози ўқилса, дуруст бўлмайди. Уларга пешинни ўқишлик лозим бўлади.
2.    Жума намозига имомликка султон ёки унинг ноиби ва ё ўша масжидга тайин қилинган имом бўлиши шартдир. Худди шу аҳвол бугунги воқеъликда мавжуддир.
3.    Пешин вақти кирган бўлиши ҳам шартдир. Чунки пешин вақти жуманинг вақти ҳисобланиб, ундан олдинроқ ўқилган жума намози дуруст бўлмайди. Пешин вақти чиқиши билан жуманинг ҳам вақти чиқади.
4.    Хутба. Жумада озми-кўпми хутба ўқишлик ҳам шартдир. У ҳамд (алҳамдулиллаҳ), тасбеҳ (субҳаналлоҳ), таҳлил (ла илаҳа иллаллоҳ)ни бир марта айтиш билан ҳам хутба ўрнига ўтади. Лекин шунинг ўзи билан кифояланиш макруҳдир. Жумада битта хутбанинг ўзини ўқиса кифоя қилади. Лекин уни такрор ўқишлик суннатдир. Хутбани намоздан олдин айтиш шарт қилинади.
5.    Жума намозига имомдан ташқари уч киши ҳозир бўлиши ҳам шартдир. Чунки жамоат ушбу адад билан ҳосил бўлади. Шу жамоат оқил, балоғатга етган эркаклардан ташкил топган бўлиши лозим. Мабодо, жамоат оқил, балоғатга етган мусофир ёки касал кишилардан ташкил топган бўлса ҳам, кифоя қилади. Аммо фақат аёллар ва гўдаклардан ташкил топган жамоат билан жума намозини ўқиш дуруст бўлмайди.
(Изоҳ: Бошқа намозлардан кўра жума намозида имомдан ташқари уч киши бўлишининг шарт қилиниши сабаби агар имомнинг таҳорати кетиб қолса, сафдан бир кишини ўрнига тортиб қўяди, шунда орқада жамоат сақланиб қолиши лозим. Мабодо, кейинги имомнинг ҳам таҳорати синиб қолса, энди жума ботил бўлиб, ўрнига пешинни ўқишлари шарт бўлади).
Жуманинг хутбасида бир қанча суннатлар бўлиб, уларнинг баъзиси хатибга ва баъзиси хутбага тегишлидир. Хатиб катта-ю кичик бетаҳоратликдан пок бўлиши керак. Мабодо таҳорати бўлмаса ҳам, хутбаси макруҳлик билан дуруст бўлади. Имом хутбани бошлашдан олдин бир оз минбарда ўтириши ҳам суннатдир. Лекин қавмга салом бериши макруҳ ҳисобланади. Хутбани тик турган ҳолда қилишлик ҳам суннатдир. Агар ўтириб хутба айтса ҳам, бироз кароҳият билан жоиз бўлаверади. Имом хутбани қавмга юзланган ҳолда қилиши ҳам суннатдир. Ўнг ёки чап томонга бурилиб олмайди. Хутбани иккита қилишлик, улар орасида уч оят миқдорича ўтиришлик суннатдир. Агар ўртадаги ўтиришни тарк қилса, гуноҳкор бўлади.
(Изоҳ: Ушбу икки хутбанинг орасида ўтирган пайтида қўлини кўтариб дуо қилишлиги тўғри эмас. Балки бу ўринда бир оз сукт қилиб ўтириш суннатдир. Жума кунида дуо ижобат бўладиган бир соат беркитилганлиги ҳадислардан маълумдир. Уламоларимиз имом хутбадан тушиб намоз учун меҳробга қараб юраётган пайтни ушбу соат бўлиши мумкин, дейишади).
Аввалги хутбани бошлашда «Аъузу биллаҳи минаш шайтонир рожийм»ни ўзи ичида айтади. Кейин жаҳрий қилиб Аллоҳга ҳамд ва Унинг ўзига лойиқ бўлган саноларни айтади. Сўнгра икки шаҳодат калималарини ўқиб, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловоту салом йўллайди. Сўнгра маъсиятлардан сақланиш, Аллоҳ таолонинг ғазаби ва азобини вожиб қилиб қўядиган амаллар қилишдан огоҳлантириб одамларга ваъз ва насиҳат қилади. Яна уларга дунё ва охиратда нажотга сабаб бўладиган амалларни эслатади. Аввало ўзини, қолаверса барча жамоатни тақвога тавсия қилади. Кейин мавзуга тегишли бўлган оятдан бир оят тиловат қилади. Иккинчи хутбани Аллоҳ таолога ҳамду сано айтиш билан бошлайди, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловоту салом йўллайди. Сўнгра барча мўъмин-мўъминалар ва муслим-муслималарнинг ҳақларига дуо қилади. Хутбани қисқароқ қилиб, намозни узайтириш ҳам суннат амалларидандир.
6.    Жума намозининг дуруст бўлиш шартларидан яна бири ҳамма мусулмонлар учун масжидга кириш рухсати бўлишидир. Масжидга баъзиларнинг кириши таъқиқлаб қўйилса, ўша масжидда жума ўқиш дуруст бўлмайди.
7.    Жума намозини ўқиш учун жамоат бўлиш ҳам шартдир. Бу ҳақда юқорида баён қилинди.
Киши имомга жума намозини қай бир ҳолатида иқтидо қилса ҳам, у жумани топган бўлади. Агар саждаи саҳвдан кейинги ташаҳҳуд ўқилаётганда иқтидо қилган бўлса ҳам, у жума намозига етган ҳисобланиб, имомнинг саломидан кейин етолмай қолганларини охирига етказиб қўяди.

Жуманинг суннатлари ва одоблари
1. Жумага ғусл қилиб, хушбўйланиб, энг чиройли кийимини кийиб бориш суннатдир;
2. Жумага эртароқ келиш ҳам суннатдир;
3. Жума кечаси ва кундузи Каҳф сурасини ҳам ўқиш суннатдир;
4. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва саломни кўп айтиш; Камида кечаси уч юзта, кундузига ҳам шунча айтса, яхши бўлади. Кўп айтишнинг эса чегараси йўқ;
5. Дуони кўп қилиш ҳам суннатдир; Чунки жума кунида бир соат борки, унда дуолар албатта ижобат бўлади.

Жума кунида макруҳ бўлган амаллар
1.    Ўтирган одамларни оралаб, елкаларидан ошиб олдинга ўтиш макруҳдир. Аммо ўтирадиган жой топа олмаса-ю, олдинда бўш жой бўлса, унда бу макруҳ бўлмайди.
2.    Хутба ўқилаётган вақтда гапиришлик ҳам ҳаромга яқин макруҳ ҳисобланади. Хоҳ сўзлагувчи имом-хатибга яқин жойда бўлсин, хоҳ узоқроқда бўлсин, хоҳ дунё сўзини гапирсин, хоҳ зикр қилсин, барибир макруҳи таҳримий бўлади. Ҳатто шу пайтда саломга алик олиш, аксага жавоб қайтариш ҳам макруҳ амаллардандир. Агар имом хутбада Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот айтишни тарғиб қиладиган оятни ўқиса, яъни:

يَا أيُّهَا الَّذِيْنَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيمًا
“Я айюҳал лазийна аману соллу ъалайҳи ва саллиму таслийма”.
«Эй мўъминлар, сизлар ҳам у зотга саловот ва салом айтинглар», деса, ичида саловот айтиб қўяди.
3.    Хутба вақтида намоз ўқиш ҳам макруҳи таҳримий ҳисобланади.

Икки ийд намозлари
Ийд намозларини ўқишлик дуруст ва вожиб бўлиши учун  жума намозининг шартлари унда ҳам топилиши лозимдир. Фақат иккита амалда жума намозидаги шартларга хилоф бўлади:
1.    Ийд намозларида хутба ўқиш суннат бўлиб, жума намозида эса у шарт эди.
2.    Жума намозида хутба намоздан олдин ўқилса, ийд намозларида намоздан кейин қилинади. Хутбага киришдан олдин имомнинг бир оз ўтириши ийд намозларининг хутбасида макруҳ ҳисобланади. Аммо жума намози хутбасини бошлашдан олдин унинг бир оз ўтириши суннат эди.
Ийду фитр хутбасида имом мусулмонларга фитр садақаси ҳукмлари тўғрисида маълумот берса, ийду қурбон хутбасида эса қурбонлик, такбиру ташриқ ҳукмларидан таълим беради. Имом-хатиб ийд намозидан олдинги жумада жамоатни ушбу нарсалардан огоҳлантириб қўйиши лозим.
Рамазон ҳайити биринчи куни ўқилмай қолса, у иккинчи куни ўқилади. Қурбон ҳайити маълум узрлар сабабли биринчи куни ўқилмаса иккинчи ёки учинчи куни ўқишнинг кароҳияти йўқ. Аммо узрсиз кечиктириш макруҳ.

Ийд намозларининг кўриниши
Ҳайит намозларини ўқишлик вожибдир. У икки ракат бўлиб, жамоат билан биргаликда масжидда ўқилади. Бу намозга азон ҳам, такбир ҳам айтилмайди, балки бир киши «жамоат намозига», деб нидо қилади. Имом қироатни жаҳрий қилади. Ҳар бир ракатда уч маротаба такбир айтиш вожибдир. Бу такбирлар «Такбиру завоидлар», дейилади. Намознинг кўриниши қуйидагича:
Намоз ўқувчи имом ийду фитрни ёки ийду қурбон намозини ният қилади. Қўлларини қулоқ баробар кўтариб такбиру таҳрима билан намозга киришса, иқтидо қилувчилар ҳам намозни ният қилиб такбири таҳрима билан унга эргашишади. Шу билан биринчи ракат бошланади. Ҳаммалари худди бошқа намозларидаги каби қўлларини боғлаб, киндик остига қўйишади. Кейин имом ҳам, имомга эргашувчилар ҳам сано дуосини махфий қилиб ўқишади. Сўнгра имом такбиру завоидларни бошлайди. Улар учта бўлиб, имомга эргашувчилар ҳам буларни қайтаришади, лекин имом такбирни жаҳрий айтса, имомга эргашувчилар махфий айтишади. Барчалари такбири таҳримадаги каби ҳар бир такбирда қўлларини қулоқлари баробаригача кўтаришади, сўнгра икки ёнларига ташлашади. Ҳар бир такбир орасида уч такбир миқдорича вақт ўтказишади. Ҳар бир такбири завоидлар айтилганда имом ҳам, имомга эргашувчилар ҳам қўлларини қулоқлари баробарича кўтаришлари суннатдир. Учинчи такбирдан сўнг намозхонлар қўлларини боғлашади, имомга эргашувчилар жим туришади. Имом эса «Ауъзу... » ва «Бисмиллаҳ... »ни махфий ўқиб, кейин сураи Фотиҳа билан бирор сурани жаҳрий қилиб ўқийди. Зам сура учун Аъло сурасини биринчи ракатда ўқишлик мустаҳаб ҳисобланади. Кейин рукуъ ва сажда қилиб, иккинчи ракатни ўқиш учун қиёмга туришади. Иккинчи ракатда ҳам имомга эргашувчилар жим туришади. Имом «Бисмиллаҳ...»ни махфий айтиб, Фотиҳа билан ундан сўнг бирор сурани жаҳрий ҳолда қироат қилади. Зам сурага иккинчи ракатда Ғошия сурасини ўқишлик мустаҳабдир. Имом қироатдан фориғ бўлгандан кейин рукуъдан олдин яна такбиру завоидлар бошланади. Ҳар бир такбиру завоидлар айтилганда қўлларини кўтаришлик суннат амалдир. Учта такбирдан сўнг тўртинчи такбирга қўлни кўтармасдан рукуъ қилишлик учун такбир айтилади. Кейин рукуъ ва саждаларни бажаришади. Қаъдада ташаҳҳуд, саловоту Иброҳимийя ва маъсур дуолар ўқиб салом берилади. Шу билан намоз томомига етади. Ийд намозларининг ушбу кўриниши бошқаларидан аълороқдир. Баъзи кўринишларида такбирлар учтадан кўпроқ айтилади, баъзиларида эса иккинчи ракатдаги қироатдан олдин такбиру завоидлар айтилади. Демак бу каби ўқиш ҳам жоиздир. Агар имом такбирларни зиёда айтса, орқадагилар унга эргашишлари вожиб бўлади. Имомга эргашувчи имомга қиём ҳолатида етса-ю, лекин такбирларга ета олмаган бўлса, ўзи ёлғиз тик турган ҳолида такбир айтиб қўяди. Имомга бир ракат кечикиб етишган бўлса, у салом бергандан кейин туриб ўзи қироат қилади. Кейин такбиру завоидларни айтади сўнгра рукуъ қилади. Агар имомга эргашувчи имомни рукуъ қилган ҳолида топса, тик турган ҳолатда такбиру таҳримани айтади. Имом рукуъдан бошини кўтаргунча учта такбирни айтиб олишга кўзи етса уни айтади-да, кейин рукуъ қилади. Мабодо етолмаслик эҳтимоли бўлса, такбиру таҳримадан кейин рукуъ қилади ва рукуъ ҳолида қўлларини кўтармай такбир айтади. Агар завоидларни тугатмасдан олдин имом рукуъдан бошини кўтарса, энди ундан такбиру завоидлар соқит бўлади. Чунки имомга эргашишлик вожибдир. Агар имомга рукуъдан кейин иқтидо қилган бўлса, такбирларни имомга эргашган ҳолда айтмайди, балки имом салом бергач, ўрнидан туриб ета олмай қолган ракатни ўқийди ва шунда ўзи завоидларни ҳам айтиб қўяди.

Такбиру ташриқлар
Арафа кунининг бомдодидан бошлаб (яъни, зулҳижжанинг тўққизинчисидан) ҳайитнинг тўртинчи куни аср намозигача, яъни зулҳижжанинг ўн учинчи кунигача ҳар фарз намоздан сўнг такбиру ташриқни айтиш намозхонлар учун вожиб бўлади. Машҳур такбир ушбудир:

اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ

Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар, ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар, валиллаҳил ҳамд.
Такбиру ташриқни шаҳарда муқим бўлиб турган, фарз намозини жамоат билан бирга ўқиган кишилар учун айтиш вожиб бўлади. Мусофирга уни айтиш вожиб эмас, балки муқимга иқтидо қилган бўлса вожиб бўлади. Қишлоқда муқим турган киши учун ҳам, нафл намозларидан кейин ҳам, ёлғиз ўқувчи киши учун ҳам такбирни айтмоқ вожиб бўлмайди.
(Изоҳ: Қишлоқ, деганда ўша жойдаги энг катта масжидга таклиф ёшига етган кишилар кириши билан тўлмаган маконга айтилади).
Витр намози, ийд намози ва жаноза намозидан кейин ҳам такбир айтилмайди. Фарз намозларининг орқасидан такбирни саломга улаб айтишлик маъқул амалдир. Саломдан кейин такбирни қастдан айтмай, бирор сўз сўзласа ёки бирор иш қилса гуноҳкор бўлади. Орқасидан такбир айтишлиги вожиб бўлган намозларнинг бирортасини қазо қилиб қўйса, у намозини ташриқ кунларидан бошқа кунда қазосини ўқиса ҳам, такбирни айтиб қўяди. Чунки қазо адодан ҳисобланади.
(Яъни қазо намозларини вақтида ўқиладиган намозлар каби адо қилинади)
Қазонинг ҳукми адонинг ҳукми билан бир хилдир. Агар киши ташриқ кунларида олдинги қазо намозини ўқиса, унинг орқасидан такбирни айтмайди. Агар имом такбирни тарк қилса ҳам, имомга эргашувчи тарк қилмайди.

Мулоҳаза
Ийд намозининг вақти қуёш бир найза бўйи кўтарилгандан то икки найза бўйи кўтарилгунча бўлган фурсатдадир.
(Яъни, қуёш чиққандан йигирма минут кейин ийд намозининг вақти кириб, заволга тақрибан йигирма минут қолгунча уни ўқиш мумкин).
Рамазон ҳайитини маълум узр билан иккинчи кунда ўқиш жоиздир. Қурбон ҳайитини эса уч кунгача кечиктириш мумкин бўлади. Бир шаҳарда янги чиққан ой кўрилиб, иккинчи шаҳарда кўрилмай қолиши, гувоҳларнинг гувоҳлиги заволдан кейинга кечикиб кетиши каби нарсалар ҳайитни кечиктириб ўқишлик учун узр ҳисобланади.

Икки ҳайитдаги суннат амаллар
Жума кунидаги каби ғусл қилишлик, янги кийимларини кийишлик ва хушбўйланиш икки ҳайитда ҳам суннатдир.
Рамазон ҳайитида намозгоҳга чиқишдан олдин топган хурмодан тоқ, топмаган бирор ширинлик еб олиши ҳам суннатдир. Чунки бу билан киши ўзининг рўза эмаслигини билдиради. Қурбон ҳайитида эса намоздан қайтиб, ўзининг қурбонлиги гўштидан егунга қадар ҳеч нарса емай туриши суннатдир.
(Изоҳ: Баъзилар қурбон ҳайитида ҳеч нарса емай намозга чиқиш суннатлигини нотўғри тушуниб, қурбон ҳайитида куннинг аввалги ярмига қадар рўзани ният қилиш керак, дейишади. Шу билан бирга улар ушбу кун саҳарликка туришади ва оғизларини ният билан беркитиб намозга чиқишади. Ҳайит намози ўқиб бўлингач эса, худди ифторликдаги каби оғизларини очишади. Бу жоҳилликдир. Чунки ҳайит кунларида рўзани ният қилиш ҳаром амаллардандир. Бунинг устига Исломда ярим кунга ният қилинадиган рўзанинг ўзи йўқ).
Рамазон ҳайитини ўқиш учун намозгоҳга чиқаётган киши махфий ҳолда ўзи такбирни айтиши, қурбон ҳайитига чиқаётганда эса жаҳрий қилиб такбирни айтиши ҳам суннат амаллардандир. Ҳайит намозидан кейин ўша намозгоҳда нафл намоз ўқишлик макруҳдир.
Намозга бир кўчадан бориб, бошқа кўчадан қайтиб келиш ҳам суннатдир.
(Изоҳ: Чунки йўлни ўзгартиришдан бир қанча  ҳикматлар содир бўлади:
1.    Ибодатни кўпайтириш;
2.    Қиёматда икки йўлнинг гувоҳлик бериши;
3.    Аллоҳнинг зикри таралиши;
4.    Камбағалларга садақа улашиш,
5.    Кўпроқ кишилар билан кўришиш;
6.    Раҳматга етишиш ва ҳоказо...)

Ҳайит намозларидаги ҳикматлар
Ҳайит намозларини ўқиш учун ҳамма мусулмонлар бир ўринга тўпланишиб, елкама елка саф тортиб турадилар. Барча бир-бирини байрам билан қутлаб, бойлар фақир биродарларига икром кўрсатиб, улардаги ҳожатмандлик аламини енгиллатишади. Ҳайит кунлари мусулмонларнинг ҳаёти янада саодатли тус олади.
(Изоҳ: Аммо ҳали-ҳануз сақланиб қолган хунук одатларни ташлай олмаётганлар, Исломнинг икки буюк байрамини азадорлик билан ўтказиб, байрам шукуҳи ва файзидан бебаҳра қолаётганлар ҳам бордир. Бунинг сабаби уларнинг қалбида Ислом шиорларини улуғлашлик каби ҳамиятнинг топилмаслигидир. Улар маҳалла ғийбатчиларининг гап сўзларидан қўрқадилар. Аллоҳнинг улуғлигини қалбларига жойлай олмаган, қасди суст кишилардир. Аллоҳ таоло барчамизга ҳақни билдирсин ва унга эргашишни насиб қилсин. Ботилни ҳам ботил эканлигини таништирсин ва ундан сақланишга тавфиқ берсин).
Икки ийд намозидаги мусулмонлар жамоати душманлар кўз ўнгида улкан ҳайбатни касб этади. Ушбу муборак кунларда уфқни мусулмонларнинг такбир ва таҳлил айтаётган овозлари тўлдириб юборади. Бу икки муқаддас кунда Аллоҳ таолонинг мусулмонларга берган фазилати, уларни икром қилишлиги, ёлғиз Аллоҳга иймон келтирган, фақат Ўзининг розилигини талаб қилган ҳолда рамазони шариф ойидаги кечқурунги бедорлик, кундузги рўзадорлик ибодатларини мақбул айлаганлиги намоён бўлади. Бир ойни рўза ҳолида ўтказган мўъминнинг хурсандлиги ийдул фитр кунида яна ҳам ортиб кетади. Қилган амалларининг натижаси маълум маънода унинг ўзига кўриниб, бундан қувонади. Гўё у икки ажрнинг бирини дунёда олгандек, охиратдагиси эса уни кутиб тургандек бўлади.
Зулҳижжанинг ўн кунидан кейин қурбонлик байрами келади. Ушбу ўн кунликда қилинган амаллар бошқа йилнинг кунларидаги солиҳ амаллардан афзал туради. Зулҳижжанинг ўнинчи куни арафа бўлиб, ҳожилар бу кунда Арафотда турадилар. Ушбу амал ҳажнинг улуғ фарзларидан биридир.
Хуллас, мусулмонлар илоҳий китоб бўлмиш Қуръонга амал қилиб, Исломдаги ушбу икки байрам орқали гуноҳларининг мағфират қилиниши, амалларининг мақбул бўлиши билан улкан шодиёнага эришадилар.
Бундан ортиқ фазилат қаерда бор?!
Бундан ортиқ раҳмат қаерда бор?!
(Сен: «Аллоҳнинг фазли ила ва Унинг раҳмати ила. Бас, ана шу билан хурсанд бўлсинлар. У улар жамлайдиган нарсалардан яхшидир», деб айт. (Юнус сураси, 58 оят)
Бир умматга икки дунё бахтига эриштирувчи илоҳий китоб берилиши ўша миллатга Аллоҳнинг фазли ва марҳаматидир. Бу миллат ушбу оятга амал қилиб, қанча хурсанд бўлса, арзийди. Аллоҳ таолонинг фазли ва марҳамати бўлмиш Қуръони Каримга иймон келтириб, уни ўзига дастур қилиб олган зотлар ўша энг улуғ фазл ва раҳматга эришган кишилар сифатида қанчалик хурсанд бўлсалар, шунчалик оз. Қуръонга эришиш дунёдаги бошқа ҳамма нарсаларни жамлаб, ўшаларга эга бўлишдан кўра яхшироқдир). (Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф тафсири).

1-    Жаноза намози;
2-    Маййитни ювиш;
3-    Марҳумни ғусл қилиш суннатлари, одоблари ва макруҳлари;
4-    Кафанлаш;
5-    Жаноза намози;
6-    Рукнлари;
7-    Суннатлари.
8-    Жаноза намозининг кўриниши;
9-    Тобутни кўтариш;
10-    Таъзия;
11-    Қабрларни зиёрат этиш ва марҳумлар ҳаққига дуо қилиш;
12-    Намоз амалларининг ҳукмлари баёни.
________________________________________

Жаноза намози
Бир мусулмон вафот топса, уни билган мусулмонлар учун ювиб, кафанлаб, жанозасини ўқиб, дафн қилишлик фарз кифоя бўлади. Фарзи кифоя, деб баъзи мусулмонлар бажариши билан қолганларидан соқит бўладиган амалларга айтилади.
Агар киши вафот топса, бир парча латта билан жағини бошига маҳкам боғлаб қўйилади. Кўзлари беркитилиб, бўғинлари юмшоқлик билан бўшатилади. Ердан кўтариб, кийимларини ечиб олинади. Авратига кўз тушмайдиган даражада кийимлари қолдирилади. Уни ювиб, кафанлашдан олдин ҳақиқатда ўлганлигини аниқлаш учун бир оз кутиш зарурдир.
(Изоҳ: Албатта бу кутиш баъзиларнинг ботил урфига кўра уч кунга чўзилиб кетмаслиги керак. Бугунлик кунда ўлимни аниқлашнинг янги илмий асослари юзага чиққан. Олдинлари нафас ва юракнинг тўхташи ўлимнинг асосий белгиси дейиларди. Ҳозирда эса инсоннинг юраги тўхтаса мутлақ ўлмаслиги, балки мия фоалияти тўхтаса аниқ ўлганлиги исбот этилмоқда...)
Аниқ бўлгач эса, уни ювиб, кафанлаш ва дафн қилишни тезлатиш лозим. Жанозани инсонларга эълон қилиш мустаҳабдир. Чунки жаноза ўқувчилар қанча кўпайса, шунча яхши бўлади. Марҳумни тезда жойига олиб бориш, унга ҳурмат ҳисобланади.

Маййитни ювиш
Аслида маййитнинг бутун баданини бир марта ювиш фарз ҳисобланади. Аммо уч марта ювиш эса суннатдир. Маййитни ювиш учун қуйидаги шартлар топилиши керак.
1.    Маййит мусулмон бўлиши керак;  Кофирни ювиш шарт эмас.
2.    Ўлик туғилган бўлмаслиги керак; Агар чала туғилган болада тириклик нишонаси бўлса, ундан йиғи овози эшитилса ёки бирор ҳаракати кўрилса, у ювилади. Аммо чала туғилган боланинг баъзи хилқатларигина пайдо бўлган бўлса, уни ғусл қилинмайди, балки устидан сув қуйилади ва бир парча латтага ўраб кўмилади. Унга исм ҳам қўйилади. Чунки у Қиёмат кунида тирилади ва ўша қўйилган номи билан чақирилади.
3.    Жасаднинг ярмидан кўпроғи мавжуд бўлиши билан бирга боши ҳам бўлиши керак;
4.    Шаҳид бўлмаслиги керак; Шаҳид деб Аллоҳнинг каломи ер юзида олий бўлсин учун курашган ва жангда қатл қилинган кишига айтилади. Шаҳидни ғусл қилдириш шарт эмас. Чунки уни душманнинг қиличи поклаган бўлади.
Агар маййитни ювишга сув бўлмаса ёки маййит ёниб ўлган бўлса-ю, сув қуйиш билан бадани титилиб кетиш эҳтимоли бўлса, уни таяммум қилиш билан ғусл ўрнига ўтади. Ғассол ҳам, бошқалар ҳам маййитнинг авратига қарамайди. Уни бирор парча латта билан беркитиб қўйишлик вожибдир. Худди шунингдек, ўлган кишининг авратини ғассол очиқ қўл билан ушлашлиги ҳам жоиз эмас. Балки у қўлига махсус бир латтани кийиб олади ва шу билан авратларига сув етказади. Шу сабабли ҳам эркак киши аёл кишини ёки аёл киши эркак кишини ювиши жоиз эмас.

Марҳумни ғусл қилиш суннатлари, одоблари ва макруҳлари
Маййитнинг бутун баданини уч мартаба ювиш суннатдир. Аммо уч марта ювиш билан бадани пок бўлмаса, уни поклагунча ювиш мумкин, шунда ҳам ювишни тоқ қилган маъқулдир. Мисол учун беш, етти, тўққиз ва ҳоказо.
Яна ювиш одобларидан бири маййитни баландроқ ўринга, сув тўпланмайдиган жойга қўйишликдир. Маййитни бир оз илиқроқ сув билан ювишлик афзал ҳисобланади.
Ҳаж ёки умрада эҳром боғлаган ҳолда вафот топган кишини ювишда сувга хушбўй нарсаларни аралаштирмайди. Чунки улар тириклигида ҳам хушбўйликдан сақланиши лозим эди. Аммо бошқа кишиларни ювишда сувга хушбўй нарсаларни аралаштириш, тозароқ бўлиши учун совун, шампунга ўхшаш нарсалардан фойдаланиш яхши амаллардандир. Маййитни ювишдан олдин авратини беркитадиган кийимидан бошқа кийимларини ечиб олган маъқул. Яна тирик одам ғусл қилишдан олдин таҳорат олиши каби маййитни ҳам аввал таҳорат қилдириш ғусл одобларидан ҳисобланади. Лекин бунда мазмаза (оғизга сув олиб ғарғара қилиш) ва истиншоқ (бурунга сув тортиш) амали тарк қилинади. Чунки бу машаққат туғдиради. Лекин ғассол бош бармоқ билан кўрсатгич бармоқларини тоза латта билан ўраб, уларни ҳўллайди-да, шу билан маййитнинг тишларини ишқалайди ва буруннинг ичини ҳам бир оз ҳўллайди. Ушбу амаллар мазмаза билан истиншоқ ўрнига ўтади. Яна ғусл одобларидан бири ғассолнинг ишончли киши бўлишидир. Ишончли ғассол маййитни мукаммал ювади ва кўрган ёмон нарсаларини беркитиб, яхшиликларини зоҳир қилади. Ювилган маййитнинг баданини қуритиб қўйиш ҳам ғусл одобларидандир. Чунки шунда кафан ҳўл бўлмайди. Ғассол ўликни ювиб бўлгач, ўзи ҳам ғусл қилиб олса яхши бўлади. Лекин бу баъзилар айтганидек, фарз эмас. Маййитнинг соч-соқолларини тараш, мўйлов ёки тирноқларини олиш ва яна бошқа тукларини юлиш макруҳдир. Мабодо ундан бирор аъзо ва ёки тук узилиб тушса, ўша аъзони ўзи билан кафанга қўйиб кўмишлик матлубдир. Кафанлаб қўйилгандан сўнг маййитдан нажосат чиқиб баданига ёки кафанига тегса, зарари йўқ.
(Изоҳ: Маййитнинг аъзолари ўзи билан бирга кўмилганидек, тирик инсоннинг кесилган аъзолари ҳам кўмилиши лозим. Тирик инсоннинг кесилган аъзолари кўмиш тўғрисидаги халқ орасида юрадиган хурофий гапларнинг асоси йўқдир. Инсон аъзосини ерга кўмиш инсонга бўлган хурмат юзасидандир).

Кафанлаш
Кафанлашда хоҳ у янги бўлсин, хоҳ эски бўлсин, тоза оппоқ либос бўлиши маҳбубдир. Эркак кишини тириклик чоғида кийиши дуруст бўлган ҳар қандай кийим билан вафотидан кейин кафанлаш жоиздир. Аммо тириклигида кийиш дуруст бўлмаган мато билан, яъни ипак билан ўлгандан сўнг ҳам кафанлаш тўғри бўлмайди. Мабодо, бошқа ҳеч нарса топилмай қолсагина, эркак кишини ипак билан кафанлаш мумкин. Аёлларни эса ипак билан ҳам кафанласа бўлади.
Эркаклар учун суннатга мувофиқ кафан учта бўлади:
1. Қамис;
2. Изор;
3. Лифофа.
Бўйиндан қадамгача ўраладиган мато қамис, дейилади. Изор билан бош ва қадам қўшиб ўралади. Лифофа ҳам изор каби бўлади. Аёлларга эса кўкракларини боғлаб қўйиш учун бир парча латта ва юзни тўсиш учун рўмол зиёда қилинса, суннатга мувофиқ бўлади.

Жаноза намози
Жаноза намозида маълум шартлар ва арконлар бўлиб, унинг шатрлари қуйидагича:
1. Намоздаги шартларининг барчаси жаноза ўқилаётганда ҳам мавжуд бўлиши керак. Аммо вақт жанозада шарт қилинмайди. Қачон маййит ҳозир бўлса, ўшанда жаноза ўқилаверади.
2.    Маййит мусулмон бўлиши ҳам шарт. Кофирга жаноза ўқилмайди.
3.    Маййит жаноза ўқувчиларнинг олдиларида бўлиши ҳам шарт. Ғойибга жаноза ўқилмайди.
(Изоҳ: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Нажошийга ғойибона ўқиган жаноза намозлари у зотнинг ўзларига хосдир).
4.    Маййитнинг боши билан бирга жасадининг аксари бўлиши керак. Жасадининг ярмидан кўпроғи йўқ кишининг ҳам жанозаси ўқилмайди.
5.    Жаноза ўқилаётган вақтда маййит ерга қўйилган бўлиши шарт. Инсонлар қўлида ёки бирор ҳайвоннинг тепасида турган маййитга жаноза ўқиш жоиз эмас.

Рукнлари
1.    Тўрт такбир айтмоқлик;
2.    Қиём турмоқлик.
Аммо салом беришлик бошқа намозлардаги каби вожибдир.

Суннатлари
1.    Биринчи такбирдан сўнг санони ўқишлик суннатдир.
2.    Саловоти Иброҳимийяни иккинчи такбирдан кейин ўқишлик ҳам суннатдир. Агар вақт қисқа бўлса, бошқа саловотларни ўқишлик ҳам дуруст бўлади. Мисол:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ
«Аллоҳумма солли ъала Муҳаммадив ва ъала олиҳи ва соҳбиҳи ва саллам».
Лекин саловоту Иброҳимийяни ўқиш афзал ҳисобланади.
Учинчи такбирдан сўнг марҳумнинг ҳаққига дуо қилиш ҳам суннатдир.

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

“Роббана атина фид дуня ҳасанатав ва фил ахироти ҳасанатав ва қинаа азабан нар”.
Ушбу дуони ўқишнинг ҳам зарари йўқ. Аммо тўртинчи такбирдан кейин дуо ўқилмайди, балки салом берилади.

Жаноза намозининг кўриниши
Жаноза намозида азон-такбир ҳам, рукуъ-сажда ҳам бўлмайди. Имом маййитнинг кўкраги тўғрисида тик туради. Инсонлар эса имомнинг орқасидан саф туришади. Имом «Аллоҳу акбар», деб қўлларини қулоқлари баробарича кўтаради. Иқтидо қилганлар ҳам худди шундай қилишади. Ундан кейин ҳамма махфий ҳолда сано дуосини ўқийди ва иккинчи такбирни айтишади. Лекин бу ва кейинги такбирларда қўллар кўтарилмайди. Иккинчи такбирдан сўнг саловоти Иброҳимийя ўқилади. Кейин учинчи такбир айтилади, орқасидан маййит ҳаққига ҳадисларда ривоят қилинган дуолардан ўқилади:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَ مَيِّتِنَا وَ شَاهِدِنَا وَ غَائِبِنَا وَ صَغِيرِنَا وَ كَبِيرِنَا وَ ذَكَرِنَا وَ أُنْثَانَا اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِسْلاَمِ وَ مَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِيْمَانِ اللَّهُمَّ اِنْ كَانَ مُحْسِنًا فَزِدْ في احْسَانِهِ وَ اِنْ كَانَ مُسِيئًا فَتَجَاوَزْ عَنْ سَيِّئَاتِهِ

«Аллоҳуммағфир лиҳаййина ва маййитина ва шаҳидина ва ғоибина ва соғийрина ва кабийрина ва закарина ва унсана. Аллоҳумма ман аҳйайтаҳу минна фааҳйиҳи ъалал ислам ва ман таваффайтаҳу минна фатаваффаҳу ъалал ийман. Аллоҳумма ин кана муҳсинан фазид фий иҳсаниҳи ва ин кана мусийан фатажаваз ан саййиотиҳи».
Маъноси: «Аллоҳим, тиригу ўлигимизни, ҳозиру ғойибимизни, кичигу каттамизни, эркагу аёлимизни мағфират қил! Аллоҳим, кимимизни ҳаётда қолдирадиган бўлсанг, уни Исломда қил, кимимизни ўлдирадиган бўлсанг, уни иймон билан вафот эттир. Аллоҳим, агар яхши киши бўлса, яхшилигини зиёда қилгин. Агар ёмон киши бўлса, ёмонликларидан ўтгин».

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ، وأكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مُدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بالمَاءِ والثَّلْجِ وَالبَرَدِ، ونَقِّهِ منَ الخَطايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الأبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وأبْدِلْهُ دَاراً خَيْراً مِنْ دَارِهِ، وَأهْلاً خَيْراً مِنْ أهْلِهِ، وَزَوْجاً خَيْراً مِنْ زَوْجِهِ، وأدْخِلْهُ الجَنَّةَ، وأعِذْهُ مِنْ عَذَابِ القَبْرِ و مِنْ عَذَابِ النَّارِ اللَّهُمَّ لا تَحْرِمْنَا أجْرَهُ وَلا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ
«Аллоҳуммағфир лаҳу варҳамҳу ва ъофиҳи ваъфу анҳу ва акрим нузулаҳу ва вассиъ мудхолаҳу вағсилҳу бил маи вас салжи вал бароди ва наққиҳи минал хотойа кама наққойтас савбал абязо минад данаси ва абдилҳу дарон хойрон мин дариҳи ва аҳлан хойрон мин аҳлиҳи ва завжан хойрон мин завжиҳи ва адхилҳул жанната ва аъизҳу мин ъазабил қобри ав мин ъазабин нар. Аллоҳумма ла таҳримна ажроҳу ва ла тафтинна баъдаҳу».
Маъноси: «Аллоҳим, уни мағфират қил, унга раҳм эт. Уни офиятда қил ва авф эт. Тушадиган ерини мукаррам, кирадиган ерини кенг қил. Уни сув, қор, дўл билан юв. Оқ кийимни кирдан тоза қилганинг каби, уни хатолардан покла. Унга ҳовлисидан яхшироқ ҳовли, аҳлидан яхшироқ аҳл, жуфтидан яхшироқ жуфт бер. Уни жаннатга киргиз, қабр азобидан ва дўзах азобидан сақла. Бизни унинг ажридан маҳрум қилма. Ундан кейин бизни фитнага солма».
Ушбу дуоларни билмаган киши:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وارْحَمْهُ
“Аллоҳуммағфир лаҳу варҳамҳу”, деб айтса ҳам кифоя. Агар маййит гўдак бўлса, юқоридаги дуодан кейин:

اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لَنَا فَرَطًا سَلَفًا وَ أجْرًا
“Аллоҳуммажъалҳу лана фаротан салафан ва ажрон”, деган дуони

فَتَوَفَّنَا عَلَي الإيْمانِ
“Фатаваффана ъалал ийман”дан кейин қўшиб ўқилади. Кейин тўртинчи такбир айтилади. Имом барча такрибларни жаҳрий айтади, имомга эргашувчилар эса махфий қилишади. Агар имом такбирни тўрттадан кўп айтиб юборса, имомга эргашувчи ўша ошиқча такбирларни айтишмайди, балки имом салом беришини кутиб жим туради. Имом салом бергач, ҳамма салом беради. Шу билан жаноза намози тамом бўлади. Аммо имом қасддан такбирларни тўрттадан кам айтса, намоз бузилади. Агар киши имом баъзи такбирларни айтиб бўлгач, етиб келса, келган жойидан имомга қўшилади ва имом салом бергач, ҳали тобут ердан кўтарилмай туриб, ета олмай қолган такбирларини айтиб қўяди. Агар такбирларни айтмасдан тобут кўтарилса, энди уларни айтмайди.
Жаноза намозида сафни учта ёки ундан кўп қилишлик мандуб амалдир. Жаноза ўқишга энг биринчи ҳақли киши, агар бор бўлса, амир ҳисобланади, ундан кейин маййитнинг эгалари ҳақли бўлади. Маййитнинг эгаси, деганда аввало ўғли, ўғлининг ўғли ва ҳоказолар киради. Кейин ота, отанинг отаси ва ҳоказолар. Ундан сўнг ака ва шу каби энг яқинлари маййитнинг эгаси, деб айтилади.
Агар маййит ғусл қилинмай кўмиб юборилган, модомики, ҳали чириб улгурмаган бўлса, унинг қабри тепасида жанозаси ўқиб қўйилади. Қабрни ковлашлик маййитни ювиш учун бўлса ҳам ҳаромдир. Маййит тахминан уч кундан кейин чиришни бошлайди. Агар бир вақтнинг ўзида бир неча жанозалар ҳозир бўлиб қолса, уларга бирма-бир жаноза ўқиган афзалдир. Бунда илм, тақво ва ёш жиҳатидан афзали аввал ўқилади. Аммо ҳаммасига бирдан жаноза ўқиш ҳам дуруст бўлади.

Тобутни кўтариш
Тобутни гарчи бир-икки қадам бўлса-да, кўтариб қўйиш мустаҳабдир. Уни кўтарган киши тезроқ юради, лекин лўкилламайди. Жанозага эргашганлар тобутнинг орқасидан ёйилиб юришлари ҳам мустаҳабдир. Тобутнинг орқасидан овозни кўтариб зикр ва Қуръон тиловат қилиш макруҳи таҳримийдир. Шунингдек, аёлларнинг ҳам тобут орқасидан қабристонгача боришлари макруҳи таҳримий ҳисобланади. Тобутни олиб борганда ҳали ерга қўймасдан олдин ўтириб олиш ҳам макруҳ. Аёл киши қабрга қўйилаётган пайтда унинг устидан латта билан беркитиб туришлик мустаҳабдир. Эркаклар учун эса шарт эмас. Маййитни қабрга қўювчи учун:
بِسْمِ اللهِ وَ بِا للهِ وَ عَلَي مِلَّةِ رَسُولِهِ
"Бисмиллаҳи, ва биллаҳи ва ъала миллати росулиллаҳи", деб айтиши суннатдир. Қабр тепасига бино қуришлик макруҳи таҳримий ҳисобланади. Аммо йўқотиб қўймаслик учун бирор белги қўйишнинг зарари йўқ.
Бир киши денгизда, кеманинг ўзида вафот топса-ю, қуруқлик узоқ бўлса, у ювилиб, кафанланиб, жанозаси ўқилади ва сувга чўкиши учун оғирроқ нарса боғлаб ташланади.

Таъзия
Мусибатзадаларга таъзия билдириш одобдир. Аза муддати ўлган кундан бошлаб уч кунгача ҳисобланади. Бундан ортиқ аза тутишлик макруҳдир. Аммо таъзия билдирадиганлар йўқ бўлиб, уч кундан кейин келса, уларнинг таъзия билдириши жоиз. Аёл киши эри учун тўрт ою ўн кун аза тутади. Бу азанинг маъноси ўзини зийнатлаб, янги кийимларини киймаслигидир. Шу муддатда азадор аёлга совчи ҳам қўйилмайди. Балки бирор ишора қилишнинг зарари йўқ.
Мусибатзадага ушбу сўзларни айтишлик мустаҳабдир:

غَفَرَ اللهُ تَعَألَي لِمَيِّتِكَ وَتَجَاوَزْ عَنْهُ تَغَمَّدَهُ بِرَحْمَتِهِ يَرْزُقُكَ الصَّبْر عَلَي مُصِيبَتِهِ وَ آجَرَكَ عَلَي مَوْتِهِ
“Ғофароллоҳу таола лимаййитика ва тажаваз анҳу тағоммадаҳу бироҳматиҳи ва ярзуқукас собри ъала мусийбатиҳи ва ажарока ъала мавтиҳи”
Маъноси: «Аллоҳ таоло маййитингизни мағфират қилсин, гуноҳларидан ўтсин, Ўз раҳматига чўмдирсин, бу мусибатда сизни сабр ила ризқлантирсин ва унинг ўлими эвазига сизни ажрлантирсин».
Энг афзал таъзия билдириш Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билдирган таъзиядир:

إنَّ لِلَّهِ مَا أخَذَ وَلَهُ مَا أعْطَي وَ كُلَّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِأجْلٍ مُسَمًّى
“Инна  лиллаҳи ма ахоза ва лаҳу ма аъто ва кулла шайъин ъиндаҳу биажалим мусамма”.
Маъноси: «Албатта олишлик ва беришлик Аллоҳнинг (ишидир). Ҳар бир нарса маълум миқдор билан Унинг ҳузуридадир».
Юқоридагига буни ҳам қўшиб айтса яхши бўлади.
Таъзияни марҳум дафн қилингандан кейин билдириш маъқулдир. Аммо сабрсизлик кучайиб кетса, дафндан олдин билдириш афзалдир. Таъзияни бир марта айтса кифоя қилади. Уни такрор билдиришлик макруҳдир.
Аза кунларида ўлик чиққан хонадонда зиёфат уюштириш макруҳдир. Чунки зиёфат хурсандчилик белгисидир. Алоҳида жой ҳозирлаб, одам чақириш бидъат амалдир. Аммо марҳумнинг номидан садақа қилиш, очларни таомлантириш, яланғочларни кийинтириш суннат амаллардандир. Бу ишлар кун саналмай, имкониятдан келиб чиқиб қилинади. Ҳамма қилиши шарт эмас.
(Изоҳ: Марҳумнинг номидан қилинадиган садақа фақат камбағал мискин-фақирларнинг ҳаққи ҳисобланади. Ундан бойларнинг истеъмол қилиши жоиз эмас).
Аза кунларида қўни-қўшнилар, ёру дўстлар марҳум хонадонига овқат тайёрлаб олиб боришлари ёки юборишлари маъқулдир. Азадорнинг таомидан хабар олиб турилмаса, у ўзининг мусибати билан машғул бўлиб, бу нарсалар унинг кўнглига сиғмай қолади.

Қабрларни зиёрат этиш ва марҳумлар ҳаққига дуо қилиш
Охиратни эслаб, панду насиҳат олиш учун қабрларни зиёрат қилса бўлади. Жума куни намоздан олдин ё кейин зиёратга бориш маъқулроқ. Зиёратга борган киши тазарруъ билан дуога машғул бўлади, ўлимдан ибрат олиб, маййитлар ҳаққига Қуръон тиловат қилади. Буларнинг барчаси билан марҳумлар манфаатланади. Қабристонга кирган киши ўлимдан ибрат олиши лозим. Зиёратчи қабристонга кирганда ушбу дуоларни ўқийди:

السَّلاَمُ عَلَى أَهْلِ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ وَيَرْحَمُ اللهُ الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنَّا وَالْمُتَأَخِّرِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ بِكُمْ لَلاَحِقُونَ أَسْأَلُ اللهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ قُبُورِ يَغْفِرُ اللهُ لَنَا وَ لَكُمْ أنْتُمْ سَلَفُنَا وَ نَحْنُ بِالْأَثَارِ
“Ассаламу ъала аҳлид дияри минал муъминийна вал муслимийна ярҳамуллоҳул мустақдимийна минна вал мутааххирийна ва инна инша аллоҳу бикум лалоҳиқун. Ас алуллоҳа лана ва лакум офияҳ. Ассаламу ъалайкум я аҳлал қубури яғфируллоҳу лана ва лакум антум салафуна ва наҳну бил асар”.
«Мўъминлар ва мусулмонлардан бўлган диёр аҳлига салом бўлсин. Аллоҳ таоло бизлардан олдингиларни ва кейингиларни раҳмат қилсин. Биз ҳам Аллоҳ хоҳласа, сизларга йўлиқувчимиз. Сизлар учун ва ўзимиз учун Аллоҳдан офият сўрайман. Ассалому алайкум, эй қабр эгалари. Аллоҳ бизни ва сизларни мағфират қилсин. Сизлар биздан олдин ўтиб кетгансизлар, биз эса сизларнинг изларингиздан эргашувчимиз».
Зиёрат қилинадиган қабрларнинг яқин ёки узоқ бўлишида фарқ йўқ. Балки қандай бўлса ҳам, сафар қилиб, мўъминлар қабрларининг зиёратига борса бўлади.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қабрлари зиёрати учун бориш зиёратларнинг энг маъқулидир. Қабрларни зиёрат қилиш эркаклар учун жоиз бўлганидек, агар фитна хавфи бўлмаса, охиратни эслаб, ўлимдан ибрат олиш учун аёллар ҳам зиёратга борсалар жоиз. Агар зиёрат сафар масофасида бўлса, унда албатта маҳрам бўлиши шартдир.

Аллоҳ таолодан қилган амалларимизни фазли ва карами билан қабул этишини илтижо қилиб сўраймиз. Агар бу ишда камчилик ва нуқсон топилса, бизнинг ожизлигимиз сабабидан, фойдали, тўғри амаллар Аллоҳ таолонинг марҳаматидандир. Ҳар нарса Аллоҳ ҳузурида маълум тақдир билан белгилангандир. У ҳидоят қилса, адаштиргувчи йўқ, мабодо, адаштирса, ҳидоят қилувчи йўқ.