Дафн

«Дафн» сўзи луғатда «яшириш», истилоҳда эса «маййитни тупроққа кўмиш» маъносини билдиради. Биринчи дафн қилган инсон Одам алайҳиссаломнинг фарзанди Қобилдир. Унга Аллоҳ таоло укаси Ҳобилни қандай дафн қилишни гўзал тарзда ўргатган.

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَْرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قَال يَا وَيْلَتَى أَعْجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْل هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

.«Шундан сўнг Аллоҳ унга биродарининг авратини (мурдасини) қандай кўмишни кўрсатиш учун ерни кавловчи бир қарғани юборди. «Ҳолимга вой! Наҳот шу қарғачалик бўлишдан ожиз бўлсам? (Мен ҳам) биродарим авратини (тупроққа) кўма қолай», деди. Шу туфайли пушаймон қилувчилардан бўлиб қолди».
                                                                                                                                                      Моида сураси, 31-оят.

Дафн макони

Дафн учун энг афзал жой қабристондир. Зеро, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам маййитларни Бақиъ қабристонига дафн этардилар. Қолаверса, қабристонни кўпроқ одам зиёрат қилиб, дуо қилади.
Маййитни ўз уйига дафн қилиш набийлардан бошқаларга макруҳ саналади. Зотан, анбиёларгина вафот этган жойларига дафн қилинадилар .
Баракотидан баҳраманд бўлиш учун шаҳидлар ва солиҳ кишилар каби муборак зотларнинг яқинига дафн қилиш яхшидир. Умар розияллоҳу анҳу ўзларини икки соҳибларининг ёнига дафн қилинишга Оиша онамиздан изн сўраганлари бунга мисол бўлади.
Мусулмон ғайримусулмонларнинг қабристонига, ғайри мусулмон мусулмонларнинг қабристонига дафн қилинмайди. Қариндош-уруғлар ва яқинларни бир жойга дафн қилиш ҳам мустаҳаб саналади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам Усмон ибн Мазъун вафот этганда қабрнинг бош томонига бир тош қўйиб, «Биродаримнинг қабрини маълум қилиш, вафот этган қариндошларимни унинг ёнига дафн қилиш учун шу тошни қўйдим», деганлар.
Абу Довуд ва Байҳақий Муттолиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантобдан ривоят қилишган.

Қабрнинг сифати

Қабр икки хил – кифоя қилгудек ёки мукаммал бўлади.
Кифоя қиларли деганимиз шуки, у одамнинг ярим белича чуқурликда кавланган бўлади. У маййитни тўла ўз ичига олиб, тирикларга озор берадиган бадбўй ҳиднинг тарқалишидан ва йиртқичлар мурдани кавлаб чиқариб олишидан асрайдиган бўлади. Мукаммали эса чуқурлиги одамнинг бўйича, узунлиги маййитнинг узунлиги, кенглиги эса маййит бўйининг ярми миқдорича кавланган бўлади .
Қабр икки хил кавланади:
1) Лаҳад: ерни пастга қараб кавлаб, сўнгра қибла томондан маййит учун алоҳида айвон очиш. Ҳанафийлар наздида лаҳад кавлаш суннат саналади.
2) Шаққ (ёрма): пастга тўғри кавлаб тушиб, кавланган жой ўртасидан жасад учун алоҳида жой тайёрлаш. Шофеъийлар наздида шаққ кавлаш суннат саналади.


عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ  عَنِ النَّبِيِّ  قَالَ: اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا. رَوَاهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ وَأَحْمَدُ.

Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Лаҳад бизларга, шаққ биздан бошқаларга (хос)», дедилар».
Сунан эгалари ва Аҳмад ривоят қилишган.
Бу ҳадисдан икки услубдан қайси бирини ихтиёр қилиш имкони бўлса, лаҳад услуби афзал кўрилишини ва у биз мусулмонларга хос эканини, бошқа миллатлар эса шаққни ихтиёр қилишганини тушуниш мумкин. Амалда ҳам мусулмонлар ернинг тузилиши имкон бермагандагина шаққ қазийдилар. Бошқа миллатлар эса ҳар қандай шароитда ҳам шаққни танлайдилар.

Сағаналарга дафн қилиш

Сағана сўзи араб тилида «фасқия» дейилади (кўплиги фасоқий). Фасқия деб маййит ва уни дафн қилувчилар сиғадиган, ер остида жойлашган кичик ҳужрачага айтилади. Лекин баъзан ер устида ҳам бўлиши мумкин. Лаҳад ва шаққ усулида қабр кавлаб бўлмайдиган, чуқур кавланмаса ҳам сув чиқиб кетадиган жойларда зарурат юзасидан маййитни фасқияларга дафн қилишга изн берилган. Бизнинг диёрларда бу нарса сағана номи билан машҳур бўлган. Шу ерда ўринли савол пайдо бўлади: «Суннатга мувофиқ ер остига лаҳад ёки ёрма қабр кавлашнинг имкони бўла туриб, сағаналарга дафн қилиш жоиз бўладими?»
Бунга жавоб қуйидагича:
А) Сағана зарурат юзасидан ва ер остида бўлса жоиздир. Аммо зарурат туғилмаган ҳолларда бўлса, яъни лаҳад ва ёрма кавлашнинг иложи бўлган жойларда бўлса, бу борада уламолар ихтилоф қилганлар. Эътимодли қавлга асосан агар бадбўй ҳид тарқалишидан ҳамда йиртқичлар кавлаб чиқариб олишидан асрайдиган даражада бўлса, сағанага дафн қилиш жоиздир. Лекин бунда суннатга хилоф иш тутилган бўлади.
Шунингдек, бир маййит тўлиқ чириб кетмай туриб бошқа маййитни унга дафн қилиш, ўртасида тўсиқ бўлмаган ҳолда эркак ва аёлни бир жойга дафн қилиш жоиз эмас. Шунинг учун ҳанафий олимларидан Камол ибн Ҳумом роҳимаҳуллоҳ сағаналарга дафн қилиш жоиз эмас деб фатво берганлар. Аллома Ибн Нужайм эса «Баҳрур Роиқ»да «Фатҳул Қодир»дан далил келтириб, «Сағаналарга дафн қилиш макруҳдир», деганлар. Унинг сабаблари бир нечта: 1. Имкони бўла туриб лаҳадга дафн қилишни тарк қилиш. 2. Заруратсиз, мажбурликсиз бир қабрга бир неча маййитни дафн қилиш. 3. Ўртада тўсиқ бўлмаган ҳолда эркак ва аёл маййитларнинг аралашиб кетиши. 4. Қабр устига бино қилиб, устини гипс билан сувоқ қилиш.
Шариатда буларнинг барчасидан қайтарилган. Буларнинг барчаси, юқорида айтиб ўтганимиздек, сағана ер остида бўлган ҳолатга тааллуқлидир.
Б) Агар сағана ер устида бўлса ва унга жиддий зарурат бўлмаса, уламоларнинг барчаларининг бунинг мумкин эмаслигига иттифоқ қилишган. Жиддий зарурат шуки, ер ўта нам бўлиб, жасадни кўмадиган даражада кавланмасидан сув чиқиб кетадиган жой бўлса, сағана қилиш жоиз бўлади. Худди денгизда вафот этган маййитни денгизга дафн қилиш сингари. Шунга биноан, лаҳад ва шаққ (ёрма) қабр кавлашнинг имкони бўлатуриб ер устидаги сағанага дафн қилиш жоиз эмас.   

Фиқҳ.уз