Категория: Суннати набавия

30-31-32-Боблар

 باب الوضوء والغسل بماء البحر

30-БОБ. ДЕНГИЗ СУВИ БИЛАН ТАҲОРАТ ВА ҒУСЛ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

 روى مالك وأصحاب السنن الأربعة عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه: سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ  فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ، فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا، أَفَنَتَوَضَّأُ مِنَ الْبَحْرِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ : «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ، الْحِلُّ مَيْتَتُهُ». صححه الترمذي، وقَالَ: سألت محمد بن إسماعيل البخاري - رحمه الله - عن هَذَا الحَدِيث فقال: حديثٌ صَحِيحٌ. انتهى.

72. Молик ва «Сунан» эгалари Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилишади:

«Бир киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз (кемада) денгизда юрамиз, ўзимиз билан оз сув оламиз. У билан таҳорат олсак, чанқаб қоламиз. Денгиз (суви)дан таҳорат қилаверсак бўладими?» деб сўради. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Унинг суви покловчи, ўлимтиги эса ҳалол», дедилар».

Термизий саҳиҳ деб, шундай деган: «Муҳаммад ибн Исмоил Бухорийдан – роҳимаҳуллоҳ – ушбу ҳадис ҳақида сўраган эдим, «Бу саҳиҳ ҳадис», деди».

 

 باب الوضوء من ماء الآبار والعيون

31-БОБ. ҚУДУҚ ВА БУЛОҚ СУВЛАРИДА ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

 روى أبو داود والترمذي من حديث أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ بُضَاعَةَ، وَهِيَ بِئْرٌ يُلْقَى فِيهَا الْحِيَضُ - أي خروقُها - وَلُحُومُ الْكِلَابِ وَالنَّتْنُ؟! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ : «إِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ».

وحَسنه الترمذي، وصححه ابن القطان، وكذا قال الإمام أحمد: وهو حديث صحيح.

73. Абу Довуд ва Термизий Абу Саъид Худрийнинг ҳадисидан ривоят қилишади:

«Эй Аллоҳнинг Расули, Бузоъа қудуғидан таҳорат қилсак бўладими? У қудуққа ҳайз қони артиладиган эски латталар, ит гўшти ва ифлос, бадбўй нарсалар ташланади», дейишди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сув покловчидир, уни ҳеч нарса нажас қила олмайди», дедилар».

Термизий ҳасан деган. Ибн Қаттон саҳиҳ деган. Шунингдек, имом Аҳмад ҳам «Бу ҳадис саҳиҳдир» деган.

Изоҳ: Уламолар нажосат тушган оз сувнинг нажас эканига иттифоқ билан ижмоъ қилишган. У билан таҳорат ҳам, ғусл ҳам қилиб бўлмайди, кир ювиб бўлмайди, бошқа нарсалар ҳам ювилмайди. Бу – ижмоъси инобатга олинадиган уламоларнинг ижмоъсидир. Зоҳирийларнинг хилофи зарар қилмайди. Мазкур ҳадис зоҳирий, юзаки маънода эмас. Сув ҳеч қачон нажас бўлмайди, демаймиз, чунки ит ялаб қўйган идишдаги нарса нажас бўлиши ҳақида ҳадис бор. Муслимдан ривоят қилинган Жобирнинг ҳадисида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам оқмас сувга бавл қилишдан қайтарганлар. 

Уламолар оқадиган кўп сувнинг нажас бўлмаслигига иттифоқ қилишган. Оқар сув икки хил бўлади: 

1. Ҳақиқатан оқар сув, одамлар оқар сув деб ҳисоблайдиган сув (ариқ, анҳор ва ҳоказо). Ёки ишлатилган суви қайта ишлатилмайдиган, устидаги чўп-хашаклари оқиб кетадиган сувдир.

2. Ҳукмий оқар сув. Сувини ҳовучлаб олинганда туби кўриниб қолмйдиган, ўлчами ўнга ўн (масалан, ўн зироъга ўн зироъ) бўлган катта ҳовуз бўлиб, унинг бир чеккасида сувни қимирлатса, иккинчи чеккаси қимирламайдиган, бирданига кўпайиб-камаймайдиган сувдир. 

 

باب جواز الغسل والوضوء بماء أنتن بالمكث

أو باختلاط شيء طاهر غير كثير

32-БОБ. ТУРИБ ҚОЛГАН, ҲИДЛАНИБ ҚОЛГАН ЁКИ КЎП БЎЛМАГАН ПОК НАРСА АРАЛАШИБ КЕТГАН СУВДА

ҒУСЛ ВА ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ЖОИЗЛИГИ ҲАҚИДА

 (روى النسائي: أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اغْتَسَلَ يَوْمَ الْفَتْحِ مِنْ قَصْعَةٍ فِيهَا أَثَرُ الْعَجِينِ، (والماء بذلك يتغير

74. Насоий: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам Фатҳ куни хамир юқли жомда ғусл қилдилар», деб ривоят қилган (хамирнинг юқи сувни ўзгартиради).

 روى الشيخان عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: بَيْنَمَا رَجُلٌ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ إِذْ وَقَعَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَوَقَصَتْهُ - أَوْ قَالَ فَأَوْقَصَتْهُ (أي كسرت عنقه) - وَهُوَ مُحْرِمٌ قَالَ النَّبِيُّ : «اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ...».

75. Икки шайх (Бухорий ва Муслим) Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилишади:

«Бир киши Арафотда вуқуф қилиб турган эди. Тўсатдан туясидан йиқилиб, бўйнини синди [ёки «синдириб юборди»]. У эҳромда эди. Шунда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Уни сув ва сидр билан ювинглар, иккита эн кийимга кафанланглар...», дедилар».

* Эн кийим – тикилмаган, чойшабсимон оддий мато.

 روى مالك في (الموطأ) من حديث أم عطية قالت: دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَتِ ابْنَتُهُ، فَقَالَ: «اغْسِلْنَهَا ثَلَاثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الْآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ».

أقول: الغسل بالماء والسدر لا يتصور إلا بخلط السدر بالماء، أو بوضعه على الجسد وصب الماء عليه، وكيف ما كان فلا بد من الاختلاط والتغير، فيكونان مما لا يضر، أما النتن بالمكث، فلا ينجسه، لأن الإجماع على تنجسه بتغير وصفه بالنجاسة لا مطلقا، فافهم.

76. Молик «Муватто»да Умму Атийя розияллоҳу анҳонинг ҳадисидан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қизлари вафот этганда бизнинг ҳузуримизга кириб, «Уни сув ва сидр билан уч ё беш марта, (лозим топсангиз) ундан ҳам кўп ювинглар. Охиргисида кофур* [ёки кофур аралашган бирон нарса] қўшинглар», дедилар».

Мен айтаманки, сув ва сидр билан ювишни фақат сидрни сувга аралаштириш билан ёки сидрни жасаднинг устига қўйиб, унинг устидан сув қуйиш дебгина тасаввур қилиш мумкин. Қандай бўлганда ҳам, бунда аралашиш ва ўзгариш бўлади. Буларнинг зарари йўқ. Сув туриб қолиб, ҳиди ўзгариши билан нажас бўлиб қолмайди, чунки уламоларнинг ижмоъси сувнинг сифати нажосат аралашиши билангина ўзгариб қолишига бўлган, мутлақ ўзгариш билан эмас. Буни тушуниб олгин.

* Кофур – мусулмон ўлкаларида кенг ишлатиладиган хушбўй модда бўлиб, уни сувга қўшиб маййитни ювишга ишлатилади. Бунда жасад тез қотади ва тез айнимайди, хушбўйлигида эса инсон ва фаришталарнинг икроми бор.

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

29-БОБ

 باب الرجل يمس القرآن وهو جنب أو على غير طهارة، وكذا الحائض

29-БОБ. ЖУНУБ ЁКИ ТАҲОРАТСИЗ ҲОЛДА, ШУНИНГДЕК ҲАЙЗ КЎРГАН

ҲОЛДА ҚУРЪОННИ УШЛАШ ҲАҚИДА 

 

 في ( موطأ محمد): أخبرنا مالك، أخبرنا عبد الله بن أبي بكر بن محمد بن عمرو بن حزم قال: إن في الكتاب الذي كتبه رسول الله صلى الله عليه وسلم لعمرو بن حزم: «لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ». رواه محمد في الموطأ.

68. Муҳаммаднинг «Муватто»сида шундай дейилган: Бизга Молик хабар берди. У деди: «Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм хабар берди». У деди:

Категория: Суннати набавия

27-28-Боблар

 باب الغسل يوم الجمعة 

27-БОБ. ЖУМА КУНИНИНГ ҒУСЛИ ҲАҚИДА

 روى أبو داود والترمذي والنسائي عَنْ قَتَادَةَ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَمَنْ اغْتَسَلَ فَالغُسْلُ أَفْضَلُ». وهو مذهب جمهور العلماء وفقهاء الأمصار، وهو المعروف من مذهب مالك وأصحابه الأبرار.

قال محمد في (موطئه): الغسل أفضل يوم الجمعة وليس بواجب، وفي (شرح النقاية): ثم هذا الغسل لليوم عند الحسن بن زياد، وللصلاة عند أبي يوسف، وهو الأصح.

61. Абу Довуд, Термизий ва Насоийлар Қатода розияллоҳу анҳудан ривоят қилишади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким жума куни таҳорат қилса, (рухсат) олибди. Қандай яхши! Ким ғусл қилса, ғусл афзалдир», дедилар».

Бу жумҳур уламолар ва юрт фақиҳларининг мазҳабидир. Имом Молик ҳамда у зотнинг энг яхши шогирдларининг мазҳабларидаги маъруф қавл ҳам шудир. 

Муҳаммад ўзининг «Муватто»сида: «Жума куни ғусл қилиш афзалдир, аммо вожиб эмас», деган. 

«Шарҳи Ниқоя»да: «Ҳасан ибн Зиёднинг наздида ғусл ушбу кун учундир. Абу Юсуфнинг наздида эса намоз учундир*. Мана шу тўғрироқ». 

 

* Ҳасан ибн Зиёднинг наздида жума намозидан кейин ҳам ғусл қилинса, суннат бажарилган бўлади. Абу Юсуфнинг наздида эса жума намозигача ғусл қилсагина суннат бажарилган бўлади).

 

 لقوله عليه الصلاة والسلام: «إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ». رواه الشيخان عن ابن عمر. 

62. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сизлардан ким жумага келадиган бўлса, ғусл қилсин», дедилар». 

Икки шайх Ибн Умардан ривоят қилган.

 وما رواه مسلم عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رضي الله عنه؛ أَنَّ رَسُولَ اللهِ  قَالَ: «الْغُسْلُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ». قال النووي في (شرح مسلم): أي متأكد في حقه، كما يقول الرجل لصاحبه: حقك واجب عليّ، أي متأكد، لا أن المراد الواجب المحتم المعاقب عليه. انتهى، هكذا في (شرح النقاية).

63. Муслим Абу Саъид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир эҳтилом бўлувчига* вожибдир», дедилар».

Нававий «Саҳиҳи Муслим»нинг шарҳида шундай деган: «Унинг (блоғатга етган одамнинг) зиммасида таъкидлидир...».  

 

* Бу ерда эҳтилом бўлувчи деганда балоғат ёшига етган одам назарда тутилган.

 

 باب الغسل يوم العيدين والإحرام وعرفة

28-БОБ. ИККИ ҲАЙИТ КУНИ, ЭҲРОМ ВА АРАФОТ УЧУН ҒУСЛ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

روى ابن ماجه في (سننه)، والطبراني في (معجمه)، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رضي الله عنهما: أَنَّهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ كَانَ يَغْتَسِلُ يَوْمَ الْعِيدَيْنِ.

64. Ибн Можа «Сунан»ида, Табароний «Муъжам»ида Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилишади:

«У зот алайҳиссолату вассалом икки ҳайит куни ғусл қилар эдилар». 

 والبزار في (مسنده)، من حديث الفاكه بن سعد: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَغْتَسِلُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَيَوْمَ النَّحْرِ وَيَوْمَ عَرَفَةَ.

65. Баззор «Муснад»ида Фокиҳ ибн Саъднинг ҳадисидан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Фитр куни, Қурбонлик куни ва Арафа куни ғусл қилар эдилар».

وروى الترمذي والدارقطني عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَجَرَّدَ لِإِهْلَالِهِ وَاغْتَسَلَ. انتهى.

66. Термизий ва Дорақутнийлар Хорижа ибн Собитдан, у отасидан ривоят қилади:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг эҳромга кириш учун (тикилган) кийимларини ечиб, ғусл қилганларини кўрдим».

 كذا نقل عن ابن عمر كان يغتسل قبل أن يغدو إلى العيد، كذا في (موطأ الإمام محمد)، وقال محمد أي في (الموطأ): الغسل يوم العيد حسن، وهو قول أبي حنيفة رحمه الله.

67. Шунингдек, Ибн Умардан нақл қилинишича, у киши ҳайит (намози)га жўнашдан олдин ғусл қилар эдилар (Имом Муҳаммаднинг «Муватто»си). 

Имом Муҳаммаднинг «Муватто»сида: «Ҳайит куни ғусл қилиш яхшидир. Бу Абу Ҳанифа роҳимаҳуллоҳнинг сўзидир», деган.

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

22-23-БОБЛАР

باب المضمضة والاستنشاق في الجنابة

22-БОБ. ЖАНОБАТ(ДАН ҒУСЛ ҚИЛИШ)ДА ОҒИЗ ЧАЙИШ

ВА БУРУНГА СУВ ОЛИШ ҲАҚИДА

 عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَتْ مَيْمُونَةُ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: وَضَعْتُ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غُسْلًا فَسَتَرْتُهُ بِثَوْبٍ، وَصَبَّ عَلَى يَدَيْهِ فَغَسَلَهُمَا، ثُمَّ صَبَّ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ، فَغَسَلَ فَرْجَهُ، فَضَرَبَ بِيَدِهِ الْأَرْضَ فَمَسَحَهَا، ثُمَّ غَسَلَهَا فَمَضْمَضَ، وَاسْتَنْشَقَ ... الحديث. متفق عليه.

وفي (العيني شرح صحيح البخاري): أن النبي صلى الله عليه وسلم لم يتركهما، وهي تدل على المواظبة، وهي تدل هلى الوجوب.

فإن قلتَ: ما الدليل على المواظبة؟

قلتُ: عدم النقل عنه بتركه إياهما... انتهى.

وأيضا نص الكتاب: ((وإن كنتم جنبا فاطهروا)) (المائدة: 6) يدل على الوجوب، لأن المأمور به في الجنابة غسل جميع البدن على وجه المبالغة، فما في غسله حرج كداخل العين بسقط، وما لا حرج فيه يبقى، وداخل الفم والأنف مما لا حرج فيه، وأيضا يغسلان عادة وعبادة نفلا في الوضوء وفرضا، فشملهما نص الكتاب، والمأمور في الوضوء غسل الوجه، وهو ما يقع به المواجهة، وليست المواجهة بداخل الفم والأنف، ولذا لم يفرض غسل الفم والأنف فيه.

49. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

«Маймуна розияллоҳу анҳо айтади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам учун ғуслга сув ҳозирлаб, у зотни бир кийим билан тўсиб турдим. Қўлларига сув қуйиб, уларни ювдилар. Кейин ўнг қўллари билан чап қўлларига сув қуйиб, фаржларини ювдилар. Кейин қўлларини ерга уриб, ишқадилар ва уларни ювдилар. Сўнг оғизларини чайдилар, бурунларига сув олдилар...».

Бухорий ва Муслим ривоят қилишган.

Айний «Саҳиҳи Бухорий»нинг шарҳида шундай деган: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам шу иккисини (оғизни чайиш билан бурунга сув олишни) тарк қилмаганлар. Бу эса давомийликка далолат қилади. Давомийлик эса бунинг вожиб эканини ифодалайди. Давомийлигига қандай далил бор, десангиз, у зотнинг бу икки ишни тарк қилганлари тўғрисида ривоят нақл қилинмаганлигидир, дейман...»

 Шунингдек, Аллоҳнинг Китобидаги «Агар жунуб бўлсангиз, покланинглар»* ояти ҳам вожибликка далолат қилади. Чунки жанобатда буюрилган нарса жамики баданни муболаға билан ювишдир. Кўзнинг ичи каби ювиш қийин бўлган жойлар ювилмайди. Ювиш қийин бўлмаган оғиз ва буруннинг ичлари ювилади. Оғиз ва бурун таҳоратда одат, ибодат ва нафл ўлароқ, (ғуслда эса) фарз ўлароқ ювилади. Бу оятда ҳар иккисини ўз ичига олган. Таҳоратда юзни ювишга буюрилган. Бу юзма-юз бўлганда кўриниб турадиган жойдир. Оғиз ва буруннинг ичи эса юзма-юз бўлганда кўринмайди. Шунинг учун таҳоратда оғиз ва бурунни чайиш вожиб эмас.  

* Моида сураси, 6-оят.

 

رَوَى أَبُو حَنِيفَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ عَجْرَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رضي الله عنهما فيمن نسي المضمضة والاستنشاق، قَالَ:  لَا يُعِيدُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ جُنُبًا. وبمثله يترك القياس.

وإن ادعى الشافعي رحمه الله أن عثمان وعائشة الراويين غير معروفين ببلدهما، إذ عدم معرفته بحالهما لبعد عهده عنهما لا ينفي معرفة من أخذ عنهما، هكذا في (شرح النقاية).

 

50. Абу Ҳанифа Усмон ибн Рошиддан, у Оиша бинт Ажраддан, у Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан оғиз чайиш ва бурунга сув олишни унутиб қўйган киши ҳақида шундай ривоят қилади:

«Жунуб бўлсагина (буларни) қайтадан қилади». Бу кабилар билан қиёс тарк қилинади.

Шофеъий роҳимаҳуллоҳ (ровий) Усмон ва Оишалар ўз юртида (ҳоллари) маълум инсонлар эмаслигини айтган. Шофеъий бу икковидан анча кейин яшагани учун уларнинг ҳолини билмаслиги улардан ҳадис ривоят қилганларнинг билишини инкор қилмайди. («Шарҳи Ниқоя»). 

 

 أما استدلاله على سنيتهما بقوله صلى الله عليه وسلم كما رواه أبو داود عن عمار، ومسلم عن عائشة رضي الله عنها: «عَشْرٌ مِنَ الْفِطْرَةِ...» وعدّ منها «المضمضةَ والاستنشاقَ» فمدفوع بأن كونهما من الفطرة لا ينفي وجوبهما، لأنها الدين وهو أعم منها فلا يعارضه، (شرح النقاية)، قال صلى الله عليه وسلم: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ...» والمراد منه أعلى الواجبات، أي الإسلام، على ما هو أعلى الأقوال، كذا في (الطيب الشذي)، وهو المراد في الحديث السابق؛ أعني: «عَشْرٌ مِنَ الْفِطْرَةِ...» الحديث.

51. У (Шофеъий) бу икки ишнинг (оғиз ва бурунни чайишнинг) суннат эканига Абу Довуднинг Аммордан, Муслимнинг Оиша розияллоҳу анҳодан у зот соллаллаҳу алайҳи васалламнинг «Ўнта нарса фитратдандир...» деб, жумладан «оғиз чайиш ва бурунга сув олиш»ни санаб ўтганларини далил қилган. Бунга шундай жавоб берилган: «Бу икки ишнинг фитратдан экани бу ишнинг вожиблигини рад қилмайди, чунки бу диндир. Дин фитратдан кўра умумийроқ бўлиб, унга зид келмайди («Шарҳи Ниқоя»). У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ҳар бир туғилган бола фитратда туғилади...», деганлар. Бунинг (ушбу ҳадисдаги фитратнинг) маъноси шуки, вожибларнинг олийси –  Исломдир... («Тоййибуш-шазий»). Аввалги ҳадис, яъни «Ўнта нарса фитратдандир...» ҳам шу маънодадир.

 

أما ما رواه صاحب (الهداية) من قوله صلى الله عليه وسلم: «إِنَّهُمَا فَرْضَانِ فِي الْجَنَابَةِ وَنَفْلَان فِي الْوُضُوءِ» فلا يعرف، قلت: هو ضعيف موصولا، لكنه صحيح مرسلا، على ما قاله العيني في (شرح الهداية)، فانظر ثمة.

52. «Ҳидоя» соҳиби ривоят қилади: У зотнинг: «Бу иккиси жунубликда фарз, таҳоратда эса нафлдир» деган сўзлари маъруф эмас. Айнийнинг «Шарҳи ҳидоя»да айтган сўзига биноан ушбу ҳадисни мавсул (уланган, марфуъ) тарзда ривоят қилингани заиф, мурсал тарзда* ривоят қилингани эса саҳиҳдир.

* Мурсал ҳадиснинг истилоҳий маъноси: санадининг охирида тобеъиндан кейин бирорта ровий тушиб қолган ҳадис мурсалдир. Яъни тобеъин саҳобийни зикр қилмасдан, тўғридан-тўғри Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўтарган ҳадис мурсалдир.

 

باب ما جاء أن تحت كل شعرة جنابة

23-БОБ. ҲАР БИР СОЧ ТОЛАСИ ОСТИДА ЖУНУБЛИК БОРЛИГИ ҲАҚИДА

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ، فَاغْسِلُوا الشَّعَرَ، وَأَنْقُوا الْبَشَرَ». رواه الترمذي.

وفي الباب عن علي وأنس رضي الله عنهما.

وقال في (الطيب الشذي): أما حديث علي فرواه أحمد وأبو داود من طريق عطاء، قال الحافظ: وإسناده صحيح، أخرجه أيضا أبو داود وابن ماجه من حديث حماد، ولكن قيل: إن الصواب وقفه على علي رضي الله عنه.

53. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ҳар бир соч толаси остида жунублик бор. Шундай экан, сочни ювинглар, терингизни покланглар», дедилар».

Термизий ривоят қилиб, «Бу ҳақда Алий ва Анас розияллоҳу анҳумолардан ривоятлар бор», деган.

«Тоййибуш-шазий»да шундай дейилган: «Алийнинг ҳадисини Аҳмад ва Абу Довудлар Атонинг йўли билан ривоят қилган. Ҳофиз ибн Ҳажар: «Бунинг санади саҳиҳдир. Буни Абу Довуд ва Ибн Можалар Ҳаммоднинг ҳадисидан ривоят қилишган. Бироқ, тўғриси – ушбу ривоят Алий розияллоҳу анҳунинг сўзидан эканидир».

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

20-21-БОБЛАР

باب الوضوء من القيء والرُّعاف

20-БОБ. ҚАЙТ ҚИЛИШ ВА БУРУН ҚОНАШИ ТУФАЙЛИ ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

 

 عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَاءَ فَتَوَضَّأَ، فَلَقِيْتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: صَدَقَ، أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ. رواه الترمذي، وقال: وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ الْوُضُوءَ مِنَ الْقَيْءِ وَالرُّعَافِ.

41. Абу Дардо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қайт қилдилар, сўнгра таҳорат қилдилар». 

(Ровий Маъдон шундай деди) «Мен Дамашқ масжидида Савбонни учратиб қолиб, буни у кишига айтган эдим, «(Абу Дардо) рост айтибди. Ўшанда мен у зотга таҳорат сувларини қуйиб турганман», деди».

Термизий ривоят қилиб, шундай деган: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари ва тобеъинлардан бир қанча аҳли илмлар қайт қилиш ва бурун қонаши туфайли таҳорат қилинади деб билишган».

عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنهما مرفوعا: «مَنْ أَصَابَهُ قَيْءٌ أَوْ رُعَافٌ أَوْ قَلَسٌ أَوْ مَذْيٌ فَلْيَنْصَرِفْ فَلْيَتَوَضَّأْ، ثُمَّ لِيَبْنِ عَلَى صَلَاتِهِ، وَهُوَ فِي ذَلِكَ لَا يَتَكَلَّمُ». أخرجه ابن ماجه، وفي سنده إسعيل بن عياش متكلم فيه، وثقه ابن معين، كذا في (الطيب الشذي)، وهذا الحديث وإن كان مرسلا لكنه حجة عند الجمهور، لا سيما ويعضده حديث معدان، ونقل عن الشافعي رحمه الله أنه بتقدير الصحة يحمل على غسل اليد، لا وضوء الصلاة، ودفع بأنه عدول عن الظاهر من غير قرينة صارفة، وهو كما ترى.

42. Оиша розияллоҳу анҳодан марфуъ тарзда ривоят қилинади:

«Ким (намозида) қайт қилса, бурни қонаса, зардоб қайт қилса ёки мазий оқса, чиқиб таҳорат қилиб келиб, намозини давом эттирсин. Аммо шу аснода гапирмайди».

Ибн Можа ривоят қилган. Ушбу ҳадиснинг санадидаги ровий Исмоил ибн Айёшга бир оз эътироз билдирилган. Лекин Ибн Маъийн уни ишончли деган («Тоййибуш-шазий»).

Ушбу ҳадис мурсал бўлгани билан бизнинг (ҳанафий уламоларнинг) ва жумҳурнинг наздида ҳужжат саналади. Қолаверса, Маъдон ривоят қилган ҳадис уни қувватлаб келади. Шофеъий роҳимаҳуллоҳдан «Бу ҳадисни саҳиҳ деб фараз қилинган тақдирда ҳам (таҳорат қилсин деган буйруқни) намоз учун таҳорат эмас, балки қўлни ювиш деб тушунилади», деб нақл қилинган. Бунга жавобан, (ҳанафий уламолар томонидан) бу – зоҳир маънони далилсиз бошқа тарафга буришдир, дейилган.

باب الوضوء من النوم

21-БОБ. УЙҚУ ТУФАЙЛИ ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

قَالَ مُحَمَّدٌ رَحِمَهُ اللهُ فِي (مُوطئه): قَالَ مَالِكٌ: أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ قَالَ: إِذَا نَامَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ مُضْطَجِعٌ فَلْيَتَوَضَّأْ.

43. Муҳаммад роҳимаҳуллоҳ «Муватто»сида шундай деган: «Молик айтади: «Зайд ибн Аслам бизга хабар қилиб, «Бирортангиз ёнбошлаб ухлаб қолса, таҳорат қилиб олсин», деди».

 أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: أَنَّهُ كَانَ يَنَامُ وَهُوَ قَاعِدٌ فَلَا يَتَوَضَّأُ.

قال محمد: وبقول ابن عمر في الوجهين نأخذ، وهو قول أبي حنيفة.

44. Ибн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

«У киши ўтирган ҳолларида ухлар, кейин таҳорат қилмас эдилар».

(Имом Муҳаммад «Муватто»сида ривоят қилган).

Муҳаммад айтади: «Ибн Умарнинг гапларини оламиз. Бу Абу Ҳанийфа роҳимаҳуллоҳнинг ҳам қавлидир».

 عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسًا يَقُولُ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَنَامُونَ ثُمَّ يُصَلُّونَ وَلَا يَتَوَضَّئُونَ. قَالَ: قُلْتُ: سَمِعْتَهُ مِنْ أَنَسٍ؟ قَالَ: إِيْ وَاللهِ! رواه مسلم.

45. Қатодадан ривоят қилинади:

«Анаснинг «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари ухлаб, сўнгра намоз ўқишар, таҳорат қилишмас эди», деганини эшитганман».

(Ровий Шуъба Қатодага) «Буни Анасдан эшитдингми?» десам, «Ҳа, Аллоҳга қасам», деди».

Муслим ривоят қилган.

 عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «وِكَاءُ السَّهِ الْعَيْنَانِ، فَمَنْ نَامَ فَلْيَتَوَضَّأْ». رواه أبو داود وحسنه المنذري وابن الصلاح والنووي كما في (التلخيص).

46. Али ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Орқанинг боғичи кўздир. Ким ухласа, таҳорат қилсин», дедилар». 

Абу Довуд ривоят қилган. Мунзирий, Ибн Солаҳ ва Нававийлар «Талхис»да ҳасан дейишган.

 عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما قَالَ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَيْسَ عَلَى مَنْ نَامَ سَاجِدًا وُضُوءٌ حَتَّى يَضْطَجِعَ، فَإِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ». رواه أحمد وأبو يعلى، ورجاله موثوقون كما في (مجمع الزوائد).

47. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади: 

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сажда ҳолида ухлаб қолган кишига ётиб қолмагунича таҳорат қилиш йўқ. Ётса, бўғинлари бўшашади», дедилар».

Аҳмад ва Абу Яъло ривоят қилишган. «Мажмаъуз-завоид»да (санадидаги) ровийлари ишончлидир, дейилган.

 وَرَوَى الْبَزَّارُ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانُوا يَضَعُونَ جُنُوبَهُمْ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَتَوَضَّأُ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَتَوَضَّأُ. قال الهيثمي: رجاله الصحيح، كذا في (فتح الملهم).

فاختلف أنظار العلماء إلى تسعة أقوال.

قال الأحناف: لا يجب الوضوء على من نام جالسا أو قائما أو ساجدا حتى يضع جنبيه، فإذا اضطجع استرخت مفاصله، هكذا رواه البيهقي، فإن نام مضطجعا أو مستلقيا على قفاه انتقض، وهو قول أبي حنيفة وداود وحماد بن سلمة وسفيان رحمهم الله تعالى، والله أعلم، كذا في (الطيب الشذي) وغيره.

48. Баззор Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари ёнбошларини ерга қўяр эдилар. Баъзилари таҳорат қилар, баъзилари таҳорат қилмас эди». 

Ҳайсамий: Ровийлари саҳиҳ ҳадисларнинг ровийларидир, деган («Фатҳул Мулҳим»).

Уламолар бу борада (яъни уйқунинг таҳоратни бузиш-бузмаслиги ҳақида) ихтилоф қилишиб, қарашлари тўққизтага етган.

Ҳанафий мазҳаби уламолари шундай дейишган: «Ўтирган, тик турган ёки сажда қилган холда ухлаб қолган одамга ёнбошини ерга қўймагунча таҳорат қилиш вожиб эмас. Аммо ёнбошласа, бўғимлари бўшашиб кетади. Байҳақий шу шаклда ривоят қилган. Агар ёнбошлаган ҳолда ёки чалқанча ётган ҳолда ухласа, таҳорат бузилади. Бу Абу Ҳанифа, Довуд, Ҳаммод ибн Салама ва Суфён роҳимаҳуллоҳларнинг қавлидир. Валлоҳу аълам («Тоййибуш-шазий»).

 

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

16-17-БОБЛАР

باب الوضوء من سيلان الدم من غير السبيلين

16-БОБ. ИККИ АВРАТДАН БОШҚА ЖОЙДАН ОҚҚАН ҚОН САБАБЛИ ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

 روى ابن أبي شيبة في (مصنفه) عَنْ هِشَامٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ؛ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى الْوُضُوءَ مِنَ الدَّمِ إِلاَّ مَا كَانَ سَائِلًا. وهو إسناد صحيح، وهو مذهب الحنفية رحمهم الله تعالى.

27. Ибн Абу Шайба «Мусаннаф»да Ҳишомдан, у Юнусдан, у Ҳасандан ривоят қилади:

«У киши оққан қон сабабидангина таҳорат қилиш керак деб билар эди». 

Бунинг санади саҳиҳдир. Бу ҳанафий уламоларнинг мазҳабидир.

 روى الدارقطني في (سننه) عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، وابن عدي في (كامله) عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:  «الْوُضُوءُ مِنْ كُلِّ دَمٍ سَائِلٍ». كذا في (شرح النقاية).

29. Дорақутний «Сунан»да Тамимуд-Дорий розияллоҳу анҳудан, шунингдек, Ибн Адий «Комил»да Зайд ибн Собитдан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ҳар бир оққан қон сабабли таҳорат (қилинади)», дедилар». 

«Шарҳи Ниқоя»да шундай дейилган.

 روى البخاري في (صحيحه) عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: جَاءَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنِّي امْرَأَةٌ أُسْتَحَاضُ فَلَا أَطْهُرُ، أَفَأَدَعُ الصَّلَاةَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا، إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ، وَلَيْسَ بِحَيْضٍ، فَإِذَا أَقْبَلَتْ حَيْضَتُكِ فَدَعِي الصَّلَاةَ، وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ ثُمَّ صَلِّي». قَالَ هشام: وَقَالَ أَبِي: «ثُمَّ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلَاةٍ، حَتَّى يَجِيءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ».

لا يقال: قوله: «ثم توضئي لكل صلاة» من كلام عروة، لأنّ الترمذيّ لم يجعله من كلام عروة، وصححه، كذا ذكره العيني.

فنبّه رسول الله صلى الله عليه وسلم على العِلّة الموجبة للوضوء، وهو كون ما بخرج منها دمُ عرقٍ، وهو أعمُّ من أن يكونَ خارجا من السبيلين أو غيرهما، ثم أمرها بالوضوء لكل صلاة. انتهى ما في (شرح النقاية).

30. Бухорий «Саҳиҳ»да Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:

«Фотима бинт Абу Ҳубайш Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб, «Эй Аллоҳнинг Расули, мен истиҳоза (тўхтовсиз ҳайз) кўраман, ҳеч пок бўлмайман. Намозни тарк қиламанми?» деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Йўқ. Бу ҳайз эмас, томир касалидир. Ҳайзинг келганда намозни тарк қил, тўхтаганда эса қонни ювиб ташлаб, намоз ўқийвер», дедилар».

(Ровийлардан бири) Ҳишом ибн Урва айтади: «Отам: «Сўнгра ўша вақт (янги ҳайз вақти) келгунча ҳар намозга таҳорат қил», деб айтган».

«Сўнгра ... ҳар намозга таҳорат қил» деган жумла Урванинг гапи эмас, чунки Термизий буни Урванинг гапига қўшмаган ва бу ҳадисни саҳиҳ, деган. Айний («Умдатул қорий»да) ҳам шундай деган.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам таҳоратни вожиб қилувчи сабабга – томир касалиги туфайли чиққан қонга ишора қилдилар. У икки авратдан ёки бошқа жойлардан чиқадиган қондан умумийроқдир. Кейин ҳар намозга таҳорат қилишга бюрдилар. («Шарҳи Ниқоя»).

 باب الوضوء من القهقهة

17-БОБ. ҚАҲҚАҲ ОТИБ КУЛИШ САБАБЛИ ТАҲОРАТ ҚИЛИШ ҲАҚИДА

 روى الدارقطني عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ: بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَوَقَعَ فِي حُفْرَةٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:  «مَنْ ضَحِكَ مِنْكُمْ فَلْيُعِدِ الْوُضُوءَ وَلْيُعِدِ الوضوء والصَّلَاةَ».

31. Дорақутний Абул Малийҳдан, у отасидан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ортларида намоз ўқиётган эдик. Бир кўзи ожиз киши келиб чуқурга тушиб кетди. (айримларимиз бунга кулиб юборди). Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сизлардан ким кулган бўлса, таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилсин», дедилар».

(Ҳадисдаги) кулгидан мурод қаҳқаҳадир. Буни қуйидаги ҳадисдан билиб оламиз.

 مَا رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ ضَحِكَ فِي الصَّلَاةِ قَهْقَهَةً فَلْيُعِدِ الْوُضُوءَ وَالصَّلَاةَ». رواه ابن عدي في (الكامل) من حديث بقيةَ، حدثنا أبي عمرو بن قيس عن عطاء عن ابن عمر، والأحاديث يفسِّر بعضُها بعضا، كذا في (العيني شرح صحيح البخاري).

32. Ибн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким намозда қаҳқаҳ отиб кулса, таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилсин», дедилар». 

Ибн Адий «Комил»да Бақийянинг ҳадисидан ривоят қилган. У (Бақийя) шундай дейди: «Бизга Амр ибн Қайс сўзлаб берди. У Атодан, у эса Ибн Умардан ривоят қилган». Ҳадисларнинг бири иккинчисини очиқлаб келади (Айний «Умдатул Қорий шарҳи Саҳиҳи Бухорий»да шундай деган).  

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади 

 

Категория: Суннати набавия

24-25-26-БОБЛАР

باب هل تنقض المرأة شعرها عند الغسل؟

24-БОБ. АЁЛ КИШИ ҒУСЛ ПАЙТИДА СОЧ ЎРИМИНИ ЕЧАДИМИ?

 عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رضي الله عنها قَالَتْ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي امْرَأَةٌ أَشُدُّ ضَفْرَ رَأْسِي، أَفَأَنْقُضُهُ لِغُسْلِ الْجَنَابَةِ؟ قَالَ: «لَا، إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِينَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلَاثَ حَثَيَاتٍ مِنْ مَاءٍ، ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ» أَوْ قَالَ: «فَإِذَا أَنْتِ قَدْ تَطَهَّرْتِ». 

قَالَ الترمذي: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا اغْتَسَلَتْ مِنَ الْجَنَابَةِ لَمْ تَنْقُضْ شَعْرَهَا، أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهَا بَعْدَ أَنْ تُفِيضَ الْمَاءَ عَلَى رَأْسِهَا.

وهو قول أصحابنا الحنفية رحمهم الله تعالى، وشرطوا فيها أن يبتل أصلها.

54. Умму Салама розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади:

«Эй Аллоҳнинг Расули, мен сочимни маҳкам қилиб ўриб оламан. Жунублик ғусли учун уни ёйишим керакми?» дедим. У зот: «Йўқ, бошинг устидан уч ҳовуч сув қуйсанг кифоя. Кейин устингдан сув қуясан. Шунда пок бўласан (ёки шунда сен пок бўлган бўласан)», дедилар».

Термизий ривоят қилган ва: «Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир», деган.

Аҳли илмларнинг наздида амал мана шу ҳадисга кўрадир, аёл киши жунубликдан ғусл қиладиган бўлса, бошига сув қуйганидан кейин соч ўримини ёймаса ҳам кифоя қилади, дейишган.

Бу ҳанафий уламоларимиз роҳимаҳумуллоҳларнинг сўзидир. Улар ўрилган сочнинг таги ҳўл бўлишини шарт қилишган. 

 واستدلوا بحديث أم سلمة رضي الله عنها من طريق أسامة بن زيد عن المقبري عنها... وفيه: «وَاغْمِزِي قُرُونَكِ عِنْدَ كُلِّ حَنْفَةٍ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ.

والغمز هو التحريك بشدّة.

55. Яна Усома ибн Зайднинг йўли орқали Мақбурийдан ривоят қилинган Умму Саламанинг ҳадисини далил қилишган. Унда: «Ҳар ҳовуч сув қуйганингда ўримларингни яхшилаб сиқиб ташла», дейилган.

 Абу Довуд ривоят қилган.

وبحديث عائشة في صفة غسل رسول الله صلى الله عليه وسلم: فَيُدْخِلُ أَصَابِعَهُ فِي أُصُولِ الشَّعَرِ. رواه مسلم. 

وللترمذي والنسائي: ثُمَّ يُشْرِبُهَ الْمَاءَ.

56. Шунингдек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ғусллари ҳақида Оиша розияллоҳу анҳонинг ҳадисини далил қилишган. Унда: «Бармоқларини сочлари остига киритардилар», дейилган. 

Муслим ривоят қилган.

Термизий ва Насоийнинг лафзида: «Кейин сувни унга шимдирардилар», дейилган. 

وبحديث عائشة رضي الله عنها: أن أسماء سألت النبي صلى الله عليه وسلم عن غسل المحيض... وفيه: «فَتَدْلُكُهُ حَتَّى تَبْلُغَ شُؤُونَ رَأْسِهَا». أخرجه مسلم وأبو داود.

57. Яна Оиша розияллоҳу анҳонинг «Асмо Набий соллаллоҳу алайҳи васалламдан ҳайздан ғусл қилиш ҳақида сўради... «(Сув) сочининг остига етгунча уни ишқайди», дедилар» деган ҳадисини далил қилишган.

Муслим ва Абу Довудлар ривоят қилишган.

 

 باب ما جاء إذا التقى الختانان وجب الغسل

25-БОБ. ИККИ ХАТНА ЖОЙИ БИР-БИРИГА УЧРАШСА ҒУСЛ ВОЖИБ БЎЛИШИ ҲАҚИДА

 عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنها قَالَتْ: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ، فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ». وراه الترمذي وقال: حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

قال محمد في (الموطأ): وبهذا نأخذ، إذا التقى الختانان وتوارت الحشفة وجب الغسل، أنزل أو لم ينزل، وهو قول أبي حنيفة رحمه الله تعالى.

58. Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: 

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Хатна қилинган жой (закар) хатна қилинган жойдан (фарждан) ўтса, ғусл вожиб бўлади», дедилар».

Термизий ривоят қилган ва: «Оиша розияллоҳу анҳонинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир», деган.

Муҳаммад «Муватто»да шундай деган: «Шунга амал қиламиз. Икки хатна жойи бир-бирига учрашиб, хашафа (закарнинг боши) ғойиб бўлса, ғусл вожиб бўлади. Инзол қиладими (маний тўкадими) ёки қилмайдими, барибир. Бу Абу Ҳанифа роҳимаҳуллоҳнинг сўзидир».

 

قَالَ الترمذي: إِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نُسِخَ، انتهى.

قال بعضهم: إنما استعمال الماء من الماء أي من خروج المني، كذا في (الطيب الشذي).

وكذا نقل عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رضي الله عنهما قَالَ: إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي الِاحْتِلَامِ. رواه الترمذي، يعني: إذا رأى أنه يجامع ثم لم ينزل فلا غسل عليه. كذا في (الطيب الشذي).

59. Термизий: «Сув (маний) туфайли сув (ғусл)» деган ҳукм Исломнинг аввалида эди. Кейин (бу ҳукм) насх бўлган», деган.

Айрим уламолар: «Сув, яъни маний чиқиши туфайли сув ишлатилади», дейишган («Тийбуш-шазий»).

Шунингдек, Икримадан, у Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан: «Сув туфайли сув эҳтиломда бўлади», деб нақл қилинган.

Термизий ривоят қилган. 

Бунинг маъноси – тушида жимо қилаётганини кўрса, лекин маний тўкилмаса, унга ғусл вожиб бўлмайди («Тийбуш-шазий»).

باب فيمن يستيقظ ويرى بللا ولم يذكر احتلاما

26-БОБ. УЙҚУДАН УЙҒОНИБ, (КИЙИМИДА) НАМЛИК КЎРГАН, ЭҲТИЛОМ БЎЛГАНИНИ ЭСЛАЙ ОЛМАГАН ОДАМ ҲАҚИДА

 روى أبو داود والترمذي عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنها قَالَتْ: سُئِلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ، قَالَ: «لَا غُسْلَ عَلَيْهِ»، فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ رضي الله عنها: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَالْمَرْأَةُ تَرَى ذَلِكَ، أَعَلَيْهَا الْغُسْلُ؟ قَالَ: «نَعَمْ، إِنَّمَا النِّسَاءُ شَقَائِقُ الرِّجَالِ».

قال محمد في (الموطأ): وبهذا نأخذ، وهو قول أبي حنيفة رحمه الله تعالى.

60. Абу Довуд ва Термизий Оиша розияллоҳу анҳудан ривоят қилишади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан (уйқудан турганда кийимида) намлик кўрган киши ҳақида сўрашди. У зот: «Унга ғусл шарт эмас», дедилар. Шунда Умму Салама розияллоҳу анҳо: «Эй Аллоҳнинг Расули, аёл киши ҳам шуни кўрса, у ҳам ғусл қилиши керакми?», деди. У зот: «Ҳа, чунки аёллар эркакларнинг туғишганларидир», дедилар.

Муҳаммад «Муватто»да шундай деган: «Шунга амал қиламиз. Бу Абу Ҳанифа роҳимаҳуллоҳнинг сўзидир».

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

Узук тақиш суннатми?

كان النبي صلى الله عليه وسلم يرسل رسله إلى زعماء وملوك العالم آنذاك، فأراد يوماً أن يرسل كتاباً ملك الروم، فقيل له: إنه لا يقبل الكتاب إلا إذا كان عليه خاتماً، فاتخذ الخاتم منذ ذلك الوقت، عن أَنَس رَضِي اللَّه عَنْه قال: لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الرُّومِ، قِيلَ لَهُ: إِنَّهُمْ لَا يَقْرَءُونَ كِتَابًا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَخْتُومًا، فَاتَّخَذَ خَاتَمًا مِنْ فِضَّةٍ، فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِهِ فِي يَدِهِ، وَنَقَشَ فِيهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ" متفق عليه

Категория: Суннати набавия

18-19-БОБЛАР

باب لا ينقض الوضوء مسّ المرأة

18-БОБ.  АЁЛГА ТЕГИШ ТАҲОРАТНИ БУЗМАЙДИ

 عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: كُنْتُ أَنَامُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرِجْلَايَ فِي قِبْلَتِهِ، فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي، فَقَبَضْتُ رِجْلَيَّ، فَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا... الحديث. رواه الشيخان.

33. Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг олд томонларида ухлар эдим. Икки оёғим у зотнинг қибла томонларида бўлар эди. Сажда қилсалар, менга тегиб қўяр эдилар, оёқларимни йиғиштириб олардим, турганларида эса яна узатиб олар эдим... ».

Икки шайх (Бухорий ва Муслим) ривоят қилишган.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُقَبِّلُ بَعْضَ أَزْوَاجِهِ، ثُمَّ يُصَلِّي وَلَا يَتَوَضَّأُ. كذا رواه في السنن الأربعة، والبزار في (مسنده) بإسناد حسنه.

 34. Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам айрим завжаларини ўпар, кейин намоз ўқир эдилар, таҳорат қилмас эдилар...». 

Тўртовлари (Насоий, Абу Довуд, Термизий ва Ибн Можа) «Сунан» китобларида, Баззор «Муснад»ида ҳасан санад ила ривоят қилишган.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا: مَا فِي الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهش: «أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ» (النساء: 43) الْجِمَاعُ، إِلَّا أَنَّ اللهَ حَيِيٌّ كَنَّى بِالْحَسَنِ عَنِ الْقَبِيحِ، كَمَا كَنَّى بِالْمَسِّ عَنِ الْجِمَاعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ» (البقرة: 237) والمرادُ: الجماعُ بالإجماع.

35. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо шундай деди: 

«У Зотнинг «...ёхуд аёлларга теккан бўлсангиз-у...»* деган қавлида жимоъ назарда тутилган. Аллоҳ ҳаёли Зотдир, шунинг учун хунук нарсага гўзал ишора қилган, худди У Зотнинг «Агар уларга қўл теккизмай туриб талоқ қилсангиз»** қавлида қўл текказиш деб жимоъга ишора қилганидек. Бу ерда кўзда тутилган маъно жимоъ эканига ижмо қилинган.

Қуртубий (6/140), Ибн Касийр (1/503) ва Тобарий (5/102) ўз тафсирларида зикр қилишган. 

* Нисо сураси, 43-оят.

** Бақара сураси, 237-оят.

باب مسّ الذكر لا ينقضُ الوضوءَ

19-БОБ. ЗАКАРНИ УШЛАШ ТАҲОРАТНИ БУЗМАЙДИ

عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يَمَسُّ ذَكَرَهُ فِي الصَّلَاةِ،فَقَالَ: «هَلْ هُوَ إِلَّا بَضْعَةٌ مِنْكَ». أَخْرَجَهُ الْخَمْسَةُ. قال الترمذي: هَذَا الْحَدِيثُ أَحْسَنُ شَيْءٍ يُرْوَى فِي هَذَا الْبَابِ. ورواه ابن حبان في (صحيحه)، ورواه الطحاوي وقال: هذا حديث مستقيم، غير مضطرب في أسناده ولا في متنه، فهو حديث صحيح، معارض لحديث بُسرة.

36. Қайс ибн Талқ отасидан ривоят қилади:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламдан намозда закарига теккан киши ҳақида сўрашди. Шунда у зот: «У ўзингнинг бир аъзоинг, холос», дедилар».

Бешовлари (Термизий, Насоий, Абу Довуд, Ибн Можа ва Аҳмад) ривоят қилишган. Термизий: «Ушбу ҳадис бу борада ривоят қилинган  энг яхши ҳадисдир», деган. Шунингдек, Ибн Ҳиббон ҳам уни «Саҳиҳ»ида ривоят қилган. Таҳовий ҳам ривоят қилиб, «Бу дуруст ҳадисдир. Санади ҳам, матни ҳам музтариб эмас. Саҳиҳ ҳадисдир. Бусранинг ҳадисига қарама-қаршидир», деган.

 نَقَلَ الطَّحَاوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: مَا أُبَالِي أَنْفِي مَسَسْتُ أَوْ أُذُنِي أَوْ ذَكَرِي.

37. Таҳовий Алий розияллоҳу анҳудан нақл қилади: 

«Бурнимгами, қулоғимгами ёки закаримгами тегсам, парво қилмайман» («Шарҳи маъонил осор» 1/78).

وَعَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: مَا أُبَالِي ذَكَرِي مَسَسْتُ فِي الصَّلَاةِ أَوْ أُذُنِي أَوْ أَنْفِي.

وعن كثير من الصحابة نحوه.

38. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

«Намозда закаримгами, қулоғимгами ёки бурнимгами тегсам, парво қилмайман» («Шарҳи маъонил осор» 1/78).

Кўплаб саҳобалардан шунга ўхшаш қавл ривоят қилинган.

وَعَنْ سَعْدٍ: لَمَّا سُئِلَ عَنْ مَسِّ الذَّكَرِ، فَقَالَ: إِنْ كَانَ شَيْءٌ مِنْكَ نَجِسًا فَاقْطَعْهُ وَلَا بَأْسَ بِهِ.

39. Саъддан закарни ушлаш ҳақида сўрашганда у шундай деди:

«Бирор жойинг нажас бўлса, уни кесиб ташлай қол! (Намозда закарга тегиб кетишнинг) ҳечқиси йўқ» («Шарҳи маъонил осор» 1/77).

 

وَعَنِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ مَسَّ الْفَرْجِ، فَإِنْ فَعَلَ لَمْ يَرَ عَلَيْهِ وُضُوءًا. قاله القاري، انتهى ما في (الطيب الشذي)، وكذا في (الطحاوي)، وإسناد هذه الروايات مذكور في (الطحاوي)، فانظر ثمة.

 

40. Ҳасандан ривоят қилинади:

«У киши фаржни ушлашни кариҳ кўрар эди. Лекин бундай қилган одам таҳорат қилиши керак деб билмас эди». 

Буни Қорий ҳам айтган («Тоййибиш-шаззий»). Буни Таҳовий ҳам келтирган. Ушбу ривоятларнинг санадлари Таҳовийда зикр қилинган. Ўша ердан қараб олиш мумкин  («Шарҳи маъонил осор» 1/77-79).

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади

 

Категория: Суннати набавия

14-15-БОБЛАР

باب غَسْلِ الرِّجْلين، ولا يَمْسَح على القدمين

14-БОБ. ОЁҚЛАРНИ ЮВИШ, УЛАРГА МАСҲ ТОРТМАСЛИК ҲАҚИДА

 عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: تَخَلَّفَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنَّا فِي سَفْرَةٍ سَافَرْنَاهَا، فَأَدْرَكَنَا وَقَدْ أَرْهَقْنَا الْعَصْرَ، فَجَعَلْنَا نَتَوَضَّأُ وَنَمْسَحُ عَلَى أَرْجُلِنَا، فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ». مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

22. Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

«Сафарларимизнинг бирида Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам биздан ортда қолиб, кейин етиб олдилар. Биз асрни кечиктириб қўйиб, таҳорат қилаётган, оёқларимизга масҳ торт(гандек юв)аётган эдик. Шунда у зот баланд овоз билан: «Товонларнинг ҳолига дўзахдан вайл (азоб) бўлсин!» деб икки ёки уч марта нидо қилдилар».

Бухорий ривоят қилган.

 عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو  رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَأَتَى عَلَى مَاءٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ، فَحَضَرَتِ الْعَصْرُ، فَتَقَدَّمَ أُنَاسٌ فَانْتَهَيْنَا إِلَيْهِمْ وَقَدْ تَوَضَّؤُوا، وَأَعْقَابُهُمْ تَلُوحُ، لَمْ يَمَسَّهَا الْمَاءُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ، أَسْبِغُوا الْوُضُوءَ». رَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ.

23. Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Маккадан Мадинага томон сафарга чиқдик. У зот Макка билан Мадинанинг орасидаги бир сувга (қудуққа) етиб келдилар. Шу пайт асрнинг вақти кириб қолди. Бир гуруҳ одамлар олдинлаб кетишган эди. Биз етиб олганимизда улар таҳорат олиб бўлишган экан. Аммо товонлари сув тегмаганидан ялтираб турарди. Шунда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Товонларнинг ҳолига дўзахдан вайл (азоб) бўлсин! Таҳоратни тўкис қилинглар», дедилар». 

Таҳовий ривоят қилган.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللهِ قَالَ: رَأَى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قَدَمِ رَجُلٍ لَمْعَةً لَمْ يَغْسِلْهَا، فَقَالَ : «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ». رَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ.

24. Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинади:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бир кишининг оёғида ювмаганидан ялтираб турган жойни кўриб, «Товонларнинг ҳолига дўзахдан вайл (азоб) бўлсин!» дедилар». 

Таҳовий ривоят қилган.

 عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: أَبَلَغَكَ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى الْقَدَمَيْنِ؟ قَالَ: لَا. رَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ، وهكذا في (الخير الجاري).

25. Абдулмаликдан ривоят қилинади:

«Атога: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан бирортаси оёққа масҳ тортгани ҳақида сизга хабар етиб келганми?» дедим. У киши: «Йўқ», деди».

Таҳовий ривоят қилган. «Хойрул жорий»да шундай келган.

 وفي (العيني): وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ قَالَ: اجْتَمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ. انتهى.

26. Айний («Умдатул қорий»да) шундай деган: 

Саъид ибн Мансур Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари оёқларни ювишга ижмоъ қилишган».

 باب الولاء، يعني أن يغسل العضو الثاني قبل جفاف الأول

15-БОБ. МУВОЛОТ – БИРИНЧИ АЪЗО ҚУРИМАСИДАН ИККИНЧИ АЪЗОНИ ЮВИШ ҲАҚИДА

روى ابن دقيق العيد في كتاب (الإمام): عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّ أَهْلِي تَغَارُ عَلَيَّ إِذَا أَنَا وَطِئْتُ جَوَارِيَّ، قَالَ: «وَبِمَ يَعْلَمْنَ ذَلِكَ؟» قُلْتُ: مِنْ قِبَلِ الْغُسْلِ، قَالَ: «فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مِنْكَ فَاغْسِلْ رَأْسَكَ عِنْدَ أَهْلِكَ، فَإِذَا حَضَرَتِ الْصَّلَاةُ فَاغْسِلْ سَائِرَ جَسَدِكَ». انتهى.

27. Ибн Дақиқил Ийд «Имом» китобида Абдурраҳмон ибн Авфдан ривоят қилади:

«Эй Аллоҳнинг Расули, жорияларим билан яқинлик қилсам, аҳлияларим менга рашк қилишяпти», дедим. «Нимадан билиб қолишяпти?» дедилар. «Ғуслдан», дедим. «Ўша ишни қилсанг, аҳлияларинг ҳузурида бошингни ювгин, намоз вақти кирганда эса қолган баданингни ювгин», дедилар».

 

* Бу ҳадисдан ғусл қилишда муволот, яъни пайдар-пай ювиш шарт эмаслиги келиб чиқади. Бу нарса таҳоратда ҳам шарт эмас. (Пайдар-пай ювиш суннатдир)(«Шарҳи ниқоя»).

 

Муҳаммад Али Муҳаммад Юсуф тайёрлади